ITI maysa a sarsarita idi ugma idiay Indonesia maipapan iti bagas, binilin ti didiosenda ti maysa a billit a mapanna idanon ditoy Apo a Daga dagiti agduduma ti marisna a bukel ti pagay. Adda puraw, nangisit, nalabaga ken duyaw wenno amarilio. Nabannog ti billit iti kinawatiwat ti law-ang. Nagbisin kabayatan ti idadaliasatna isu a kinnanna ti duyaw a bukel ken kas naibilin, intinnagna dagiti bukel iti Daga. Dagitoy ti nagbalin a puraw, nangisit, ken nalabaga a bagas. Dayta met ti gapuna nga awan ti amarilio a bagas.
Uray no Naawan ti Duyaw a Bagas
No napukaw man ti duyaw a bagas a kas kunkuna ti sariugma, adda met magatangmo dita tiendaan a nangisit, nalabaga, ken puraw a bagas.
Saan a Basta Mani ti Imulam, Pari
‘Tay nangisit wenno ballatinaw a patanor kadagiti kabambantayan, anian a nagimas ken nagbanglo ti alingasawma. Isuna laeng ta nangina. Ngem uray koma nangina no adda magatang. Nalaka a maibus no kakaisuna nga adda aglako ta talaga a sapsapulen dagiti nakaramanen iti daytoy a kita ti bagas.
Adda met ‘tay nalabaga ngem nagbalinen a dumerosas gapu iti pannakakiskisna-- ngem awan pay nakitak ditoy Luzon. Idiay pay laeng Visayas (Bohol) ti nakakitaak. Nairayoak idi a gimmatang tapno maammuak no kasano ti ramanna. Makaguyugoy ti langa daytoy no naluton ngem nakersang ken natangken gayam. Naammuak idi agangay a manmano ti mangayat iti daytoy a kita ti bagas isu a di magustuan nga imula dagiti mannalon ta dida malako; ngamin, uray isuda, dida met kaay-ayo a kanen.
Ti puraw a bagas ti ad-adda a kankanentayo. Ngem no kayat a nasustansia daytoy, saan unay a pakiskisan tapno di mapukaw ti kulapotna a yan ti sustansiana. No kastoy ti pannakakiskisna, agbalin a maris-daga wenno brown rice. Daytoy ‘tay maikamkampania a kanentayo gapu iti nagkaadu a sustansia a linaonna a makapasalun-at.
Idi damo, diay magustuan a kanen daytoy ta sapsapulentayo ‘tay nakairuamantayo a nakapudpudaw nga innapuy. Kalpasan ti adu a kampania maipanggep iti maited ti brown rice iti salun-attayo, nasursurotayo met laeng a kanen ta nananam met nga agpayso ken nakilnet pay. Ti problema, manmano ti aglako iti kastoy iti tiendaan; saan a kas iti puraw a sindadaan latta nga adda.
Kasano ngaruden ‘tay duyaw a bagas ket kinnan metten ti billit?
Daytoy ti pagsayaatan ti siensia ta makapataud met iti bagas a kaarngi daytoy duyaw a bagas ken nasaysayaat pay nga adayo. Daytoy a bagas a napataud dagiti sientista ti maaw-awagan iti Golden Rice wenno GR2E. Kabbaro a pataud daytoy a pagay a naisigud ti imetna a beta carotene provitamin A no mula pay laeng. Ti duyaw wenno amarilio a marisna, baliwan ti bagi no naipaunegen daytoy tapno agbalin a Bitamina A.
Ti Golden Rice Wenno GR2E
Awan pay mailaklako a kastoy a kita ti bagas iti merkado ngem tapno dikanton agkitakit a gumatang ken mangan iti daytoy, masapul a maammuam itan no kasano ti kinapategna iti salun-attayo. Dimonton kunkuna: Ania met daytoy? Saan ngata a dakes nga ipauneg ta sabali met ti marisna?
Agaripapaka a mangan amangan no pakaalaam iti jaundice (daytay sakit nga agkolor-amarilio dagiti mata a gapuanan ti sakit ti apro).
Kasano a nagbalin a bumalitok ti kolor ti bagas? Nakoloran ngata? Kadagitoy a panawen, awanen ti imposible babaen ti siensia ken teknolohia. Napataud ti Golden Rice babaen ti genetic engineering wenno panangbaliw iti sigud a hene ti mula a pagay. Ti genetic engineering iti agrikultura ket maysa a paglaingan wenno sanga ti siensia a mangmaniobra kadagiti hene tapno magun-od ti kayat a patauden. Mabalin met nga aramiden daytoy iti ayup ken tao tapno magun-od ti kayat a pagbalinan wenno mapataud. Ngem ketdi saan a mabalin nga aramaten nga agpataud iti dakes a kas koma no kayat ti sientista ti agpataud iti demonio ta adda kayatna a balsen.
Ti biotechnology ti maysa pay a sanga ti siensia a katulongan ti genetic engineering a mabalin a mangpasayaat wenno mangpadakes iti maysa a nabiag, mula man wenno ayup. Nupay koma kayat ti agpataud ‘tay makapadakes, saan a mabalin nga aramiden dagiti sientista ta adda dagiti sursurotenda a protokol wenno addang segun iti linteg.
Iti biang ti Golden Rice, babaen ti genetic engineering, nanayonan ti dawa ti pagay iti dua nga ensima wenno enzyme tapno nasustansia. Maaramid daytoy kabayatan ti panangpatanor iti pagay a saan ketdi a kasla isumpit wenno ipasuyot lattan iti kada dawa no dandanin ti panagani.
Daytoy nga enzyme ‘tay maaw-awagan iti beta carotene nga aggapu kadagiti makan nga addaan maris a kas koma kadagiti berde, amarilio ken naranghado a nateng ken prutas ken uray pay kadagiti food supplement ken rekado iti panagluto. Mabalin pay nga aggapu iti sabong. Ngem ketdi, kas nakunan, saan a mailaok lattan daytoy nga enzyme iti bagas wenno ipasuyot iti kataltalonan no di ket mapatanor ti pagay a nakulding ti henena iti uneg ti laboratorio. Daytoy a pagay ti paggapuan ti bin-i nga imula dagiti mannalon. Daytoy ‘tay kunatayo a Golden Rice.
Ti panagmula iti Golden Rice ket kas met laeng iti panagmula iti kadawyan a pagay. Mataraken nga awan pagdumaanda iti gagangay a pagay agingga iti panagani wenno panagbalinna a bagas. Maris-balitok wenno amarilio ti maris ti bagas ta nalaokan iti beta carotene ti hene ti mula a pagay a naggapuanna.
Adu a proseso ti nagdalanan ti pannakapataud ti pagay a Golden Rice. Idi pay 1982 a nairubuat ti pannakapataud daytoy. Ket idi laeng Hulio itoy a tawen, wenno kalpasan ti dandani 40 a tawen, nga impaulog ti gobierno ti Filipinas, babaen dagiti sientistana, ti pakaammo a natalged daytoy a kita ti bagas ken maibilangen a kas iti ordinario a bagas. Ti met laeng pagiliantayo ti umuna a pagilian iti sangalubongan a nangaprobar iti komersial a pannakaimula ti nasao a pagay. Kayatna a sawen, mabalinen nga imula dagiti mannalon daytoy.
Daytoy a Golden Rice ti manamnama a sungbat ti parikut iti salun-at a kinakurang ti Bitamina A iti bagi wenno Vitamin A-deficiency (VAD ti nasayud nga awag iti daytoy a kondision).
Ania ti Vitamin A-Deficiency (VAD)?
Ti kinakurang ti Bitamina A wenno VAD iti tao ti maysa a dakkel a parikut iti salun-at iti sangalubongan nangruna kadagiti babbai a masikog ken ubbing a di pay sumrek iti pagadalan ta isuda ti nadaras a kapten ti sakit.
No agkurangka iti daytoy a bitamina, kumapsut ti resistensia ti bagim a lumaban iti sakit ken impeksion nangruna dagiti mata. Ngarud, daytoy ti maysa a gapuna nga agbulsek ti maysa a tao ket no di masigud a maagasan, mabalin nga agtungpal iti pannakatay.
Maibatay iti World Health Organization (WHO), ag-250-milion a tattao iti sangalubongan ti apektado iti VAD--190 a milion kadagitoy ti ubbing ken 19 a milion met dagiti masikog. Ti VAD ti kaddakkelan a makaigapu iti panagbulsek dagiti ubbing ngem mabalin met malappedan daytoy a sakit. Tinawen nga agdagup iti 500,000 ti agbulsek nga ubbing gapu iti kinakurangda iti Bitamina A nangruna kadagiti agnaed kadagiti napanglaw a pagilian. Inggudua kadakuada ti matay kabayatan ti 12 a bulan manipud pannakapukaw ti panagkitada.
Iti ad-adu pay a pannakaadal daytoy a kinakurang ti Bitamina A, natakuatan nga iti pananginayon daytoy a bitamina kadagiti ipapauneg dagiti ubbing a nababbaba ngem lima ti tawenda, bumassit ti bilang ti matay kadakuada iti 24-30 a porsiento wenno manipud 1.3 agingga’t 2.5 a milion manipud iti dandani 8 a milion a matmatay a maladaga ken saan pay a sumrek nga agbasa nga ubbing manipud kadagiti napapanglaw a pagilian iti tinawen.
Iti panangadal ni De Moura ken kakaduana idi 2016 iti beta carotene rice, natakuatanda a dakkel ti maitulong daytoy a mangpaadu iti maipauneg a Bitamina A ken mangpababa iti kinaadu dagiti babbai ken ubbing nga agkurkurang iti daytoy a bitamina. Daytoy ‘tay bagas nga addaanen iti sigud a bitamina A wenno ‘tay kunatayo a Golden Rice.
Kasano a Napaadda?
Inrugi ni Emeritus Professor Ingo Potrykus ti Swiss Federal Institute of Technology ken Professor Peter Bayer ti University of Freiburg, Germany idi 1982 ti panagsukisok no kasano a maaddaan ti bagas iti beta carotene babaen ti tulong ti Rockefeller Foundation Institute.
Idi 1992, agduduma a grupo ti sientista ti nagturong idiay New York tapno pagnunumuanda ti pannakaituloy ti narugianen a panagadal da Potrykus ken Bayer – ti pananginayon iti beta carotene iti mapatanor a pagay babaen ti genetic engineering.
Immuna ti daffodil a nangalaanda iti hene a naitipon iti maysa a bakteria manipud iti daga. Duyaw ti sabong daytoy a mula nga addaan iti tiradan a kristal iti unegna. Gagangay nga agtubtubo daytoy kadagiti kalsada kadagiti nalamiis a pagilian a kas iti Amerika ken Europa.
Nakikadua dagiti sientista nga agsuksukisok maipanggep iti daytoy a beta carotene iti Syngenta, pribado a korporasion, para ti idudur-as ti agrikultura tapno makatakuatda iti nasaysayaat a paggapuan ti beta carotene a saan laeng nga iti mula a daffodil. Pinadasda ti amarilio a mais ket natakuatanda a maminduapulo a daras a nasaysayaat daytoy ngem ti immuna. Indonarda daytoy a bersion ti takuatda kadagiti mangrugrugi nga agdur-as a pagilian wenno developing country a kas iti Filipinas, Bangladesh, ken Indonesia babaen ti Golden Rice Network idi 2004.
Ditoy pagiliantayo, inallawat ti International Rice Research Institute (IRRI) ken ti Philippine Rice Research Institute (PhilRice) daytoy a takuat ket intuloy dagiti sientista dagitoy dua nga ahensia ti ad-adu pay a panagsukisok maipanggep iti Golden Rice. Naited met kadagiti sientista ti PhilRice ti gundaway a panangpadasda nga agmula iti Golden Rice kadagiti kataltalonan. Ket idi 2019, babaen ti panagtitinnulong ti PhilRice, Department of Agriculture (DA), ken Bureau of Plant Industry (BPI), naiwayat ti naiget a panangsurot kadagiti pagalagadan iti panagpatanor iti Golden Rice. Inamiris dagiti sientista ti napataud a bagas manipud kadagiti mulada a Golden Rice ket natakuatan a nangato ti linaonna a Vit A. Inaprobaran ti BPI ti pannakapaadu ti apit manipud iti daytoy a pagay. Naited met iti PhilRice ti akem nga agpataud kadagiti bin-i (breeder, foundation ken registered). Daytoy a rehistrado a bin-i ti mailako kadagiti mannalon ket makaammodan a mangpaadu para kadagiti kakaduada. Naituding ti kalgaw iti tawen 2022 a panagmulan dagiti mannalon.
Babaen ti Golden Rice, saanen a kasapulan dagitay makan a nairanta a nanayonan iti bitamina A wenno agtilmon kadagiti tableta wenno kapsula a naglaon iti daytoy a bitamina. Nupay kasta, itultuloytayo latta ti agipauneg kadagitay nateng ken prutas nga addaan maris ta saan met laeng a bitamina A ti linaonda no di pay ket dagiti adu pay sabsabali a sustansia para iti nasalun-at ken atiddog a biag. Ti pay maysa a pagsayaatan ti Golden Rice ket ti sindadaan a kaaddana iti inaldaw-aldaw. Ta kadatayo a Filipino, kasla saantayo a nangan no awan innapuy. --O
(Bannawag, Enero 1-15, 2022)
