KAS naipakadawyanen ken ni Minong, sumarungkar iti balay da Carmen iti bigat ti Domingo. Ruamna met ketdi ti dumaw-as kadagiti dudduma nga aldaw ngem pambaranna la ti bumulod kadagiti ramit a pagsukay iti daga a kukua ni Tata Illo, ama ti balasang. Ket no makisarsarita met, saan unay nga agbayag ta dina kayat nga isu ti makataktak kadagiti aramid dagiti sarungkaranna a di pagduaduaan ti kaadu ti tamingenda no kasta a masanguanan manen ti panagtalon.
Simmalibukag ti rikna ti baro idi addan iti arubayan ti balay da Carmen. Ta kenkuana, ti balasang ti kakaisuna a bituen nga agrimrimat iti langit dagiti arapaapna, maysa a sabong nga agay-ayamuon iti siled ti pusona, kas namin-adun a daras a dinagullitna iti sanguanan ti balasang. Ngem agingga kadagita nga aldaw, awan pay ti uray sangakettel la a balikas a mabalin a pangnamnamaan ti gumawgawawa a kararuana.
“Napintas ngata ti basbasaem,” impasungadna iti yan ti agdan, kas kablaawna, idi nakitana ni Carmen iti abay ti tawa a siiiggem iti maysa a pagiwarnak. “Dika pay agkiremen,” inrabakna.
ABABA A SARITA: Panagkape
Maysa laeng nga isem ti insungbat ti balasang. “Umulika,” kinunana idi agangay, nupay addan ni Minong iti ngato agdan.
“Wen, la ketdi, a!”
Binaliwan ni Carmen nga insimpa ti panagtugawna ket intuloyna ti basbasaenna, wenno nagimbabasa.
“Magustuak,” pagam-ammuan la ta kinuna ti baro kalpasan ti sumagmamano a kanito a panagtugawna.
“Ti basbasaek?” nasdaaw ni Carmen. “Apay, mangngegmo kadi met?” pinallilitanna ni Minong.
“Saan,” insungbatna. “Saanko a mangngeg, ngem dagiti bibigmo, kaay-ayok ti panagkutida.”
Indisso ti balasang ti pagiwarnak iti saklotna, sa linibbianna ni Minong.
“Kasta met a kaay-ayok ti panagpangato dayta agongmo— kasla napimpintaska no kasta dayta rupam.”
“Addan sa ketdi kurkurangmon,” imbales ti balasang, ngem awan ti madlaw a pannakauma iti timekna.
Kasta latta ti kasasaadda— managangawda. Awan a pulos ti mapaliiw a pannakasuron ti balasang.
Immanges ni Minong iti nauneg. “Saanen a masapul a baliksem dayta, Carmen,” kinunana kalpasan ti nabayag bassit a dina pannakauni, a mabalin a gapu iti panangpampanunotna no ania ti maitutop nga isungbatna. “Ammom unay a dakkel ti pagkurangak, gapu iti nabayagen a kidkiddawek kenka.”
“Irugim man ngatan,” intubngar ti balasang, ket inngatona manen ti basbasaenna, ngem nagayuyang iti bibigna ti isem a di maitarusan ti baro. “Maumaak pay ketdin nga agdengdengngeg.”
Namrayan laengen ni Minong ti nangsindi iti sigariliona. Ket iti tunggal panagsusop ken pangipugsona iti asuk, binalabalana no ania ti naimbag a pamuspusan tapno maalana ti nabagbagas bassit nga anag ti pudno a kaitutopan ti ayatna ken ni Carmen.
“Irugim man ngata daytan.” Di pay nagbaliw dayta a balikas, tunggal sumungbat ni Carmen. Di met la agsukaten dayta a sao, no di ket kas pay laeng idi damo ti katinggaw ti panagibbet ti balasang a pakariknaan payen ni Minong iti ibabantot ti lapayagna nga agdengdengngeg. Mangrugin a mariknana ti pudno a kinalaing ni Carmen a mangyaw-awan kenkuana, gapu iti kasasaadda. Sabali la koman ti ang-angaw. Ngem nagyamananna met laeng ti pannakalagipna a saan ketdi a naatap kenkuana ni Carmen, no di ket napasig a kas iti napalabas.
Agsasalip dagiti adu a pampanunot iti ulo ni Minong. Pasaray pay ketdin maupay ti pakinakemna. Ta kasano met laengen, aya, ti tallo a tawen a panagur-urayna? Naimbag koma no mapadtuanna nga adda met ayat ni Carmen kenkuana, ta mabalinna koma ngata ti aguray agingga iti kaykayat ti balasang.
Ngem no maminsan, mapanunotna met laeng nga awanen ti pagmamaayan ti panagsarimadengna kalpasan ti adun nga aldaw a panagan-anusna. Ket ita, makunanan iti nakemna, a basol aminen ni Carmen, no paayennanto met laeng. Kasta ti riknana. Awan koma ti adu a taktak. Nalabit a nakabirok ngata koman iti sabali. Ngem naladawen no ita ti panagbirokna iti sabali a babai. Naasawaanen dagiti mapaliiwna idi a mabalin met a katinnakunaynay iti biag, nupay saanda a maartapan ni Carmen iti langa.
Nalagip met ni Minong ti biang ni Carmen. Natalged met ketdi ti nakemna nga agkuna nga awanen ti kainnagawna iti ayat ni Carmen. Adda sumagmamano idi, ngem awan ti nakaigasat kenkuana. Nagasawada met aminen, ket nagbanaganna a ni Minong ti nagasat nga agur-uray iti napateg a kaasi ti balasang.
Ngem nalagipna dagiti kapurokanda nga adda idiay Hawaii. Nasurngian pay iti asuk. No di agbiddut, nangngegna idi ti pannakaisapsapit ti nagan ni Carmen a pakpakomustaan ti maysa nga adda sadiay. Nagbilbilinda pay iti panio a binordaan ti balasang. Saanna pay met ketdi a nangngeg no addan naipaspasagirad a rikna ni Carmen kadagiti a damag, ngem mamin-ano met dayta no sumangpet ti lalaki? Amangan no maysanto met ni Carmen a pagpaayan ti napandayen a pagsasao nga: “Uray no lakay no landing?”
Ammona nga iti kabangibangda a purok, nasayud ti panangasawa dagiti maibilang a landing kadagiti babbalasang a mabalin nga inub-ubbada pay laeng sakbay a napanda idiay Hawaii. Nasileng ti pirak, kinuna ni Minong iti nakemna.
Binutbuteng dagita nga arapaap ti rikna ni Minong, ket minulenglenganna ti balasang a sipapasnek ti panagbasbasana. Saan a mabalin, nakunana iti unegna, nga agur-urayak lattan iti di ammo a pagsaysayagan ti gasatko. Masapul ti bassit a tured.
“Carmen!” pagam-ammuan la ta nayesngawna, ket nagin-inayad nga immasideg.
“Ania manen ti malagipmo?” dinamag ti balasang a di mangisina iti matana iti pagiwarnak.
Timmakder ni Minong. Intammidawna ti rupana iti ruar, ket namrayanna ti naginpupuruak iti rungrong ti sigariliona, ket kalpasanna, kas iti kimat a timmukna iti ima ti balasang.
“Ne, ay!” naklaat ni Carmen, ket tinangadna ti baro. “Madiakon, a!” kinunana a nagkusilap.
Nagpinnerengda a kasla agpimpinnalutpot dagiti matada.
“Carmen,” pagam-ammuan la ta nabirokan manen ni Minong ti timekna, “diak kayat a naganennak iti dursok, ngem uray anianton ti kayatmo a sawen kaniak—saanka nga ibbatan no dimo lawlawagen ti pudno a kaitutopan ti nabayagen a panagan-anusko.”
Nagsakuntip ni Carmen. “Madiakon. Ibbatannakon, a,” insarunona ket inturongna ti panagkitana iti ruar.
“Naisaokon a saanka nga ibbatan, no dinak sungbatan. Saanen nga ang-angaw daytoy, ngem dika koma agalikaka. Sawem latta ti pudno nga adda dita riknam, ket ikarik a saankanton a singsingaen. Saanakton nga agparang no dayta ti kaitutopan ti pangngeddengmo iti ayatko.”
Saan a naguni ti balasang, ad-adda a ginutadna ti imana, nangnangruna idi natimudda ti panagsay-a ni Tata Illo iti paraangan. Naggapu siguro ti amana iti pagpaspastoranna. Ngem saan latta a pinalukayan ni Minong ti ima ti balasang.
“Ibbatannakon, a, ket addan ni tatang!”
“Uray no makitana,” nainget ti panagsao ti baro. “Sungbatam pay ti saludsodko.”
“Ninto tatang ti pangibagaam….” ti di nasursurotan nga imbalikas ni Carmen.
“Ket no mayat, mayatka metten?”
“Denggekto no ania ti saona,” kinuna ni Carmen ket ginuttana dagiti imana. Ket inibbatan metten ni Minong idi madlawna ti arimpadek ti lakay nga umul-ulin iti agdan.
“Addaka gayam, Minong,” naunaan ni Tata Illo ni Minong. Isabsab-itnan ti kallugongna.
“Wen, tata,” nagbanarbar ti timek ti baro.
“Naimbag man,” nagyaman ti lakay, “panggepko koma ti umay idiay balayyo…”
“Apay kadi, tata?” nasdaaw ti baro.
“Lagdaak koma ti kamarinmi no bigat, anakko,” imbaga ti lakay, “ket-no awan koma ti papanam…”
“Ay, awan, tata,” insippaw ni Minong. “Umayakto.”
Nagyaman ti baro iti di panagbaliw ti pannakilangen ni Tata Illo, nupay maripripirip met ngatan daytoy nga awan ti sabali a pagay-ayuyanganna iti balayda no di ni Carmen. Ta ania, aya, ti mabalin a mababalaw ken ni Minong? Babaen ketdi ti bassit a marikriknana, saanen a sumupiat ti lakay no isu ti maikari a manugangenna.
Dagita ti pampanunot a nangandingay ken ni Minong, ngem idi addan iti dalanna nga agawid, napanunotna a saan a natalged ti insungbat ni Carmen, nupay adda met limmag-ananna. Mabalin a ti panagpadanon ti baro ti turongen dagiti insao ni Carmen, ngem anianton ti isungbatna no damagenda no ania ti pammatalgedna iti dayta a panggepna? Awan a pulos ti masirip ti baro a mabalin a pagsimpaan ti kasasaadna. Kasla maysa a sasakayan nga awanan iti timon, a, nupay kayatna koma ti agpaigid, pagay-ayaman met a puspusiposen dagiti allon.
Isu nga uray iti dayta nga aldaw nga ipapanna itutulong ken ni Tata Illo, dayta manen a parikut ti ad-adda a mangburburibor iti ulona. Makisarsarita iti lakay kabayatan ti panagkudkuditda ngem adda ken ni Carmen ti panunotna.
“Paetam man bassit daytoy, anakko,” pagam-ammuan la ta indawat ti lakay ken ni Minong. Intudo ti lakay ti bautek. “Nakapuy unay ti panagkitakon.”
Inibbatan ti baro ti kawayan a kaykayasanna. Inasitganna ti kahon a pagyanan dagiti rimienta ket sinukainanna.
“Awan met ti paet ditoy, tata,” impakammona ken ni Tata Illo.
“Ay, wen,” kinuna ti lakay kalpasan ti panangkudkodna iti ulona. “Malagipko, nalipatak nga inyulog.”
Nagpusipos ni Tata Illo ket mapanna koma alaen, ngem adda kasla nangiduron ken ni Minong, tapno isu ti mapan.
“Bay-amon, tata,” insingasingna, “ta siakon ti mapan mangala.”
“Ala man la ngaruden. Damagem latta ken ni Carmen. Ammona ti nakaisaluketanna, anakko,” impakamakam ni Tata Illo.
Nagdardaras ni Minong a kasla maganatan. Simpeg ngamin kenkuana ti maysa a pamuspusan a namnamaenna a pangsubok iti saan a nalawag no di ket naibudi iti ang-angaw ken rabrabak a sungbat ni Carmen iti karayona.
Napalag-anan iti pannakalagipna iti imbaga ni Carmen idi kalman a ti ama daytoy ti kasaona. “No angaw ti ammona,” intanamitim pay ti baro, “padasek met ti angaw a pangala iti pudno a riknana kaniak.”
Madama nga aglutluto ni Carmen iti kankanen nga imbilin ni Tata Illo nga aramidenna. Impunasna dagiti imana iti badona, sa sinangona ni Minong.
“Saan pay a naluto,” impasabatna nga agkatkatawa.
“Saan a dayta ti inuliak,” insungbat ti baro, “no di ket gapu iti taraon ti puso, nga imbilin ni tatang.” Pinapasigna ti sigud a “Tata” a pangaw-awagna ken ni Tata Illo.
“Bilin ni tatang?” nagrupanget ti balasang.
“Wen! Ammom, imparipiripkon kenkuana ti nagsaritaanta idi kalman.”
“Ket ania ti kunana?” kasla makisasao ni Carmen iti maysa nga ubing nga agipulpulong. Nagbannikes.
“Itedmo kanon ti namnamak. Kasta ti imbilinna. Kayatnak kano a manugangen,” ket immisem pay ni Minong.
Nagkatawa ti balasang, ket ituloyna koman ti aramidna idi pagam-ammuan la ta nakigtot pay iti panagpukaw ni Minong a nagkuna: “Tata, madi met ited ni Carmen!”
“Itedmo!” imbilin ni Tata Illo manipud iti daga, a ti paet a dawaten ti baro ken ni Carmen ti ammona.
Nagmangala ti balasang, ket saan a nakakuti iti nagtakderanna.
“Madi met, tata!” inulit laeng ni Minong.
“Itedmon!” kinuna latta ti lakay, sa insarunona iti nababbaba a timek: “Kanayon la a pagang-angawam ‘ta kakam.”
Kasla agtagtagainep ni Carmen. Kasla natagiruotanen ni Tata Illo iti dayta a sungbatna, iti panagawat ti balasang, maipanggep iti mapaspasamak a dina ammo a binallikog ti baro. Ket idi dupagen koma nga ipukkaw manen ni Minong ti panagipulongna, inasitganna ti baro, ket inlayatna ti aklo nga ig-iggamanna ket sikakagat kadagiti bibigna. “Dika kadi mabain a kasta ti….”
“Ket no isu met ti pagayatam,” insungbat ni Minong, “ken maysa pay, awan met ti sabsabali.”
Kinuddot ni Carmen ti takiag ni Minong. “Ne, salawasaw! Saankanto pay ketdin a paramanan itoy lutlutuek. Kasano kadi ti panangisaritam ken ni tatang?” insarunona ket naanninawan ni Minong ti panaggagar kadagiti matana.
“Denggem ta yarasaasko,” inyasideg ti baro ti rupana iti balasang a kinagiddan ti pananglibasna a nangdutdot iti paet iti taleb, ngem saanen nga iti lapayag ni Carmen ti nagdissuan dagiti bibigna.—O
(Immuna a naipablaak iti Bannawag iti Septiembre 6, 1954, sa iti Hunio 17, 2019 a bilang.)
