ITI kalgaw a kakiddit ti danum a mabalin a pakaksetan dagiti dadduma a mula, adda dita ti kardis a napintas latta ti takderna. Ngamin, ti kardis ti maysa kadagiti kaaanduran iti tikag a mula. Agbiag latta uray kadagiti naangrag, natangken, ken pannaraten a daga.
Gagangay a maimulmula ti kardis kadagiti arubayan ken maiballaballaet kadagiti mula nga agbunga a kayo wenno saan, maimula iti ampir dagiti alad. Manmano dagiti mannalon nga agmulmula iti adu a kardis a nairanta a para lako dagiti bukelna. Ngem kuna dagiti eksperto a dakkel ti potensial ti kardis kadagiti dadakkel a pagtagilakuan iti pagilian ken kadagiti agar-aramid iti komersial a pagpakan iti dingo.
Kas legumbre, kabaelan ti kardis a tenglen ti nitroheno iti angin sa idulinna daytoy iti daga tapno adda usarenna ken dagiti sabsabali pay a mula iti talon. No awan ti garami, mabalin pay nga usaren ti bulong ken babassit a sangana nga alep-ep dagiti mula a bawang ken lasona.
Napintas pay ti bulong ti kardis a pagpakan kadagiti baka, nuang, ken kalding. Napaneknekan iti maysa a panagadal nga insayangkat dagiti agsuksukisok manipud iti Mariano Marcos State University (MMSU) iti Siudad ti Batac nga addaan ti bulong ti kardis iti 24.35 a porsiento a crude protein ken dadduma a bitamina ken mineral nga awan kadagiti dadduma a bulbulong ken ruruot.
Saan a Basta Mani ti Imulam, Pari
Iti naisayangkat a panagadal, umab-abot iti 31.40 a gramo ti inaldaw a dagsenan dagiti kalding a napakan iti bulong ti kardis, idinto nga umab-abot laeng iti 22.5 a gramo ti inaldaw a dinagsenan dagiti ayup a solo a napakan iti Napier a ruot a gagangay maus-usar a pagpakan iti kalding.
Iti Kailokuan, kapintasan ti barayti ti kardis a managan iti ICPL 7035 ken ICP88039 nga imula dagiti interesado a mangserrrek iti komersial a produksion ti kardis ta nangato ti kalidad dagitoy a barayti a patanor ti International Crops Research Institute for the Semi-Arid Tropics (ICRISAT) sadiay Andra Pradesh, India.
Napaneknekan nga adu ti maibunga ti ICPL 7035 iti unos ti makatawen. Adu met ti maibunga ti ICP88039 iti unos ti makatawen ken saan a sensitibo iti atiddog nga aldaw.
Addaan dagitoy a barayti iti 95 a porsiento a germination rate (kabaelan nga agtubo) ken makaitedda iti di nakurkurang ngem 5,800 a kilo nga apit a bukel iti kada ektaria iti unos ti makatawen.
Iti Kailokuan, kadawyan a mangrugi ti tudtudo iti Hunio ket agpaut dayta agingga iti Septiembre. Iti Oktubre ti rugi ti kalgaw nga agpaut agingga iti Mayo. No maimula ti kardis iti rugrugi ti tudtudo (Mayo ken Hunio), tumayag daytoy iti agarup uppat a metro. Ngem no maimula daytoy iti rugrugi ti tikag (Septiembre ken Oktubre), umabot laeng iti 1.5 a metro ti katayagna. Gapu itoy, nasken a pilien dagiti mannalon ti kayatda a panawen ti panagmulada iti kardis segun ti kayatda a katayag dagiti mula.
Sakbay nga itukit dagiti bukel, isagana a nasayaat ti talon. Umdasen ti mamindua a daras a panagarado ken panagpalpal tapno pumino bassit ti daga ken mapaksiat dagiti ruot. No di umdas ti natural nga organiko a ganagan a pondo ti sangaektaria a talon, gamporan daytoy iti innem a sako a nagrupsa a takki ti manok, baka, wenno nuang; ken tallo a sako a kompleto a ganagan.
Sakbay nga itukit dagiti bukel, nasaysayaat no kalupkopan nga umuna dagitoy iti Rhizobium inocuolant tapno adda agserbi a pannakabakuna dagiti bukel kontra kadagiti dakes a mikrobio a nagumok iti daga a mangisangbay iti sakit ti mula.
Umdasen ti 1.5 a metro a kaaddayo dagiti bukel a mayiras wenno maitukit kadagiti gurit nga agaaddayo iti manipud 1 agingga iti 1.5 a metro.
Ngem no kayat nga usaren ti kardis a kas presko a ganagan (green manure) para iti sumaruno a mula iti talon a kas iti pagay ken mais, mabalin a yas-asideg ti panagmula.
Kalpasan a maapit dagiti tartaraudi a bunga dagiti kardis, mairekomendar a maputed ti puon dagiti mula iti agarup maysa a metro ti kangatona manipud iti daga. Ratooning ti awagtayo iti kastoy a sistema. Iti kasta, addanto manen tumaud a saringit dagiti mula nga isudanto dagiti tumanor a sangana a pagapitanto manen kalpasan ti sumagmamano a bulan.
Kapintasan nga imula ti kardis kadagiti daga a nalaka a maes-esan ken medio pimmila. Inton panagmumula, masapul nga adda umdas a dam-eg ti daga tapno padapada ti panagtubo dagiti bukel.
Iti agdama, awan ti ania a problema kadagiti peste nga agdadael iti kardis. Ti laeng bantayan ket dagiti walang a kalding wenno karnero nga isuda ti mangdadael kadagiti mula.
Ngem nadlaw ketdi dagiti kanayon nga agmulmula iti kardis nga adda dagitay insekto ken igges nga agkaan kadagiti bulongda inton’ mangrugin nga agsabong ti mula. Maysa kadagitoy ti arabas ngem di met unay nakaro ti didigra nga isangbayna. Tapno masalakniban ti mula, agisprey iti Decis wenno Lannate.
Nalaka a patanoren ti kardis ta saanna a kasapulan ti dakkel a puonan. Ti maysa a kilo a bin-i, agpateg laeng iti sumurok-kumurang a sangagasut a pisos.
Mabalin a solo a lutuen ti naganus ken natangkenan a bukel ti kardis wenno mailaok kadagiti dadduma a nateng. Kadagiti sabali a pagilian, ar-aramidenda ti nabilag a bukelna a nadumaduma a klase ti pansit, tinapay, ken arak. –O
(Bannawag, Mayo 1-15, 2022)
