(Umuna iti 2 a Paset)
“ZAMBIA, the real Africa.” Ti Zambia ti pudpudno nga Aprika. Kasta man ti pangiladladawan dagiti Zambian iti pagilianda a Zambia bayat ti kaaddak idiay manipud idi 1996 agingga idi 2006. Kas misionario wenno agserserbi iti simbaan a Katoliko, napagasatanak a nakitaktakunaynay kadagitoy kakabsat a Zambian iti deppaarna a tumengnga-nga-abagatan a paset ti kontinente ti Aprika. Nagasatak, kunak, ta adu met dagiti umargni a galadtayo kadakuada kas Ilokano (wenno kas Filipino wenno Asiano). Mannakigayyem ken managsangailida met a kas kadatayo.
Ti Zambia (dati a Northern Rhodesia) ket sinakup ti pagilian nga Inglaterra (Great Britain) idi 1924; naaddaanda laeng ti wayawaya idi 1964 a panagbalinna met a Republic of Zambia. Ti kaaripingna a Southern Rhodesia a sinakup met laeng idi ti Inglaterra, nailabanna met ti panagwayawayana idi 1980 ket nagbalin daytoy a Zimbabwe.
Nabaknang ti Zambia iti mineral nga isu ti dakkel a gapuna a nakagargarian dagiti gangganaet a pagilian a napan idiay. Kinapudnona, ti Rhodesia a dati a nagan ti Zambia ken Zimbabwe, naggapu iti nagan ni Cecil Rhodes ti De Beers Mining Company ti Inglaterra. Nabuslon ti kobre (copper) iti Zambia a kangrunaan a maus-usar iti waya ti koriente. Nabalor daytoy a mineral idi a nangpapigsa iti ekonomia ti Zambia. Adu pay dagiti kakailiantayo a minero ti nagdappat idiay. Nagsammaked ti gobierno iti daytoy a pamastrekan ket idi nagsuek ti presio ti kobre iti sangalubongan, naapektaran ti ekonomia ta awan met sabali a pamastrekan nga insagana ti gobierno sakbayna.
Enero 16-31, 2026 a Bilang
Agingga ita, marigatan pay laeng ti gobierno a mangipaay iti naan-anay a serbisio kadagiti umili a kas koma iti pannakaaywan ti salun-at ken pannakaipaay ti edukasion. Daytoy ti maysa kadagiti gapuna nga addada dagiti Catholic missionaries sadiay a kas koma ti Congregation of the Immaculate Heart of Mary (CICM) tapno tumulong iti pannakaipaay dagiti kangrunaan a kasapulan dagiti tattao malaksid iti pannakaisaknap ti pammati. Timmulongak kadagiti ubbing iti kalkalsada (street children) a kaaduan kadakuada ti naulila gapu ta natay dagiti nagannak kadakuada iti sakit nga AIDS babaen ti binangonmi a Non-Governmental Organization (NGO) -- ti Friends of the Street Children-- iti Siudad ti Kitwe, Copperbelt.
Wen, mannakigayyem dagiti Zambian a maaw-awagan iti bantu iti bukodda a pagsasao a Chibemba, a kayatna a sawen, tattao. Adu ti kababalinda a mangipakita iti daytoy. Umuna unay, managkablaaw dagitoy (greeting people). Naibinggas ti panagkablaaw iti pagsasaoda. Amin a garaw ket adda kaibatoganna a kablaaw a kas koma no makariingka (ukushibuka) ket mwashibukeni, kunada; no manganka (ukulya) ket mwalileni, kunada met; no agpasiarka (ukutandala) ket mwatandaleni, ken dadduma pay (amangan no rinibribu a kablaaw no bilangem).
Iti naminsan nga ibibisita ti maysa a padimi kadagiti pumarokiana, nakasabat iti maysa a baket a napan nangayo. Imbaltog ti baket ti sinusuonna a nareppet a kayo bulonna a nagkurnokurno a nagpalpalakpak a pinangkablaaw ken pinangipakitana iti panagraemna ken ni Ba Father (Apo Padi).
No inka met bumisita iti kanunumuan a balbalayda iti away (nagdiding iti pitak ken nagatep iti pan-aw/ ruot – mud house) kaska la ari iti panangtratarda kenka. Partienda ti kakaisuna nga im-imlonanda a manok ket ipasangoda kenka ti kaiimasan a partena. No apagbiitka laeng, pagmeriendaendaka iti uray la. Dida ipalubos a maatianan ti basom ta automatiko a kargaanda daytoy (no Coke man wenno serbesa) agingga nga atipaem ida. Itedda met ti kaiimengan a kuarto kenka a paginanaam no agbayagka. Pabalonandaka pay iti ania man a naapitda. No mangmisa ti padi, agidatonda iti kamotig (kamote), bagas, cassava, mais, manok-- ket kadagiti dadakkel nga okasion a kas koma iti Paskua, adda pay kalding ket umanay nga agserbin dagitoy kadagiti kameng ti Mision iti makalawas.
Adda pay naisalsalumina a kababalinda-- daytay kunkunada nga ukushindika wenno panangpalubos iti pagsasaotayo. Masapul a palubosam a nasayaat ti sangailim. Itulodmo daytoy iti kalsada wenno pagluganan tapno sigurado a nakaradkad ken awan dakes a mapasamakna.
Dagiti mayannatup a kablaaw ti panagpakada ket shalenipo (Dios ti agbati wenno panawankay a sikakaradkad) ken kafikenipo (Dios ti kumuyog wenno dumanonkay a sikakaradkad).
Naulimek pay dagiti bantu (Zambian). Saanda a galad ti makiap-apa ket awan pay nangngegko nga agsasao iti dakes. Dakkel a basol daytoy a mabalin a rason ti pakaibaludan (insult, kunada). Kinaagpaysona, awan ti madangdangran no panawen ti eleksion. Ket manipud nawayawayaan ti Zambia, awan pay napaspasamak a gubat idiay ket awan met dagiti rebelde. Nupay adda met panagtatakaw, awan nadamdamagko a nagpipinnatay bayat ti kaaddak idiay. No adda di panagkikinnaawatan, adda daytay makunkuna a peace offering. Regaluam ti nakaapam iti puraw a manok.
No nairut ti panagkakabagiantayo nga Ilokano, iti bukodko a paliiw, nair-irut pay kadakuada. Awan iti pagsasaoda ti katukad dagiti balikas nga uliteg ken ikit wenno kasinsin. Ibilangda dagiti kakasinsinda a kabsat ket ibilangda met dagiti uuliteg ken iikitda a tatang wenno nanang. No manongen ni tatangda, awaganda daytoy iti tata mukalamba ket tata mwaice no adingen ni tatangda. Mayo mukalamba met no manangen ni nanangda ket mayo mwaice met no adingen ni nanangda.
Adu dagiti mangibaga a, “When you are in Rome, act like the Romans.” Ngem bayat ti kaaddak idiay Zambia saanak unay narigatan a nangibagay iti bagik; ngamin, iti panagriknak, maysaak met kadakuada – tattao a manakigayyem ken nabara ti panagpuspusoda.
Komusta Met ti Taraonda?
Kunada a ti kaasitgan a dalan a mapan iti puso ti maysa a tao ket ti bituka. Napaneknekak daytoy idiay Zambia. Kas maysa a misionero, masapul a dika agmikkimikki no makan ti pagsasaritaan. Daytoy ti mangyasideg kenka iti puso dagiti tattao. Masapul a maapresiarmo ti ania man nga ipasangoda kenka.
Nabaknang met iti makmakan ti Zambia ket adu ti naikambor a kannawidanda maipanggep iti makan ken dagiti aramid a mainaig kadaytoy. Umuna unay ket ‘tay kangrunaan a makan (staple food iti Ingles). No adda innapuytayo, adda met ‘tay pannakainnapuyda nga aw-awaganda iti ubwali. Aggapu daytoy iti mais. Malebbek ti mais iti napino a kasla diket (kasla bellaay) sa mailaok iti agburburek a danum; makiwar agingga a pumalet a kasla dakkel a puto ti itsurana. Maimalukong wenno maibandehado ket maidasar daytoy a pagsasanguan ti pamilia. Pumisangka iti bassit a nagtitimbukel sa pekkepekkelam nga ideppel iti masida. Mabalin met nga abutam a pangikabilam iti masida-- karne, ikan wenno nateng. Panagkammet met ti naipakadaywan kadakuada ta saan a bagay daytoy a makutsara.
Simple laeng dagiti potahe dagiti bantu. Saanda unay naayat iti adu a rekado. Kaaduanna ti maigisar iti manteka ken kamatis, manok man wenno ikan dayta. Naragsakdan no adda inkoko (manok) iti padaya. Repo (kas met laeng iti repolio) ti pagaayatda a nateng a maigisar pay. Saanda met a naayat iti sinam-it ngem no adda cake dakkel a ragsakda.
Kas kadatayo, adda met igges a sidsidada (kasla iti daytay abalengtayo). Aggapun sa daytoy sidsidada iti puon dagiti kayo, maipalagda sa maiprito. Ngumaretnget a sumarangsang a kasla abal-abal. Rumamanak no kua no adda pasken.
No met panagtutudo, nalabon ti uong, nadumaduma a maris – adda nalabaga, naranghado, kiaw, ken puraw. Nadumaduma met ti kadadakkelda. Iti naminsan a panagbiahemi, adda sumilsilap nga ipaypayapayda iti kalsada. Kunak no payong, uong met gayam. Umanay a sidaen ti sangakaarrubaan no partiem iti kadakkelna. Sabali pay dagiti nakamalukong a lakoda.
Naayatda met iti mani a mabalin a paggetta iti sidaenda. Kasla tangan ti kadadakkel ti manida. Malagipko la unay; iti naminsan nga ipapasiarmi iti maysa a subdibision a yan dagiti balay dagiti Filipino a minero, nangibatiak iti sangasako a mani kadagiti agtutubo iti parokia tapno ukisanda. Por dios por santo, idi makasublikami, nadatngak a saan la naukisan, naimulsitda payen ti kaguduana bayat ti panaguk-ukisda.
Adu met dagiti kababalinda a nailaga maipanggep iti makan. Umuna unay, maiparit a dumap-aw dagiti lallaki iti kosina; ngamin, para babbai laeng daytoy a lugar. Obra dagiti babbai ti agluto. Saan a nalaka nga obra ti agtagibalay aglalo no addaka iti away. Mangayoka ken agsakdoka iti paglutom. Mabalinmo ti agdigos ken aglaba iti karayan ngem aluadam dagiti buaya kada hippopotamus no sikbabendaka. No maidasar ti makan, umuna a maserbian ti ama wenno dagiti nataengan a lallaki ket maipaay kadakuada ti kaiimasan a parte. Baginto dagiti babbai kada ubbing ti mabati. No adda sangaili umuna a maserbian a kaduaen ti ama ti pagtaengan. Mayasideg ti palanggana a pagbugguan sakbay ti pannangan.
Pagaayat met dagiti bantu ti braai wenno barbecue party. Maisagana dagiti matuno – karne ti manok, baboy, baka, wenno tilapia-- ket agtuno dagiti dumar-ay bayat ti panagiinum ken panagsasaritada. No madanumandan, bulondanto metten ti agsala iti rumba. Saanda a nakuti nga agsala. Slow stationary dancing a ti laeng kimmot ti agkutkuti.
Land-locked country wenno linakon dagiti sabsabali a pagilian ti Zambia. Adda daytoy iti katengngaan ti kontinente ti Aprika ket adayo iti baybay. Adu ketdi dagiti karayan ken addada met dan-aw a paggapuan ti lames. Napalag ti ikan a mailaklako iti tiendaan. Agtarakenda met iti manok kada baboy wenno kalding. Addada met natnateng no saan a mais ti imulada.
Naandur dagiti bantu no panagmula ti pagsasaritaan. Awan nuang wenno bakada a kas kadatayo a pagaradoda. Isu a manomano ti panangisaganada iti daga a pagmulaan. Iti naminsan, simmurotak iti taltalon. Atiwennak pay ti arigna kaippultit nga ubing. Ti pagsayaatanna iti Zambia, awan met dagiti dadakkel a kalamidad a kas koma iti bagyo ket adda met makaumanay a tudo. Tropical country ti Zambia a kasla met laeng iti Filipinas nga addaan iti dua a kangrunaan a panawen: kalgaw (dry) ken panagtutudo. Mangrugi ti panagtutudo iti Oktubre nga agpatingga iti Marso. Sumaruno ti kalgaw sa adda panaglalamiisna. Naisaad ngamin ti Zambia iti patad a lugar iti ngato ti bantay. Nangato isu a nalamiis a kasla Baguio no dadduma. Awan kano pay ginggined isu nga uray saan a sementado dagiti balay a nagdiding iti pitak, mayat latta. Awan pay bulkan.
Siempre, nupay nasursuromi nga ipateg dagiti makan ti Zambia, mailiwkami met kadagiti nakaisigudan a taraontayo a Filipino. Isu nga inkam’ met makidaya no agayab dagiti minero a Filipino aglalo no pumartida ti kalding a pakaramanan iti pinapaitan. Nagasatkami a misionero ta kunada ngarud, “We have the best of both worlds.”
(Adda nayonna)
(Ti Autor: Tubo ti Brgy. San Lorenzo, Bangui, Ilocos Norte; manongna daydi Dios-ti-aluadna a Willy Aguino, editorial cartoonist ti Manila Bulletin, kabsat a pagiwarnak ti Bannawag. Dati a CICM missionary idiay Zambia; agpapaay ita a Teacher III iti Bangui National High School.)
(Bannawag, Agosto 16-30, 2022)
