Kadagiti amin a pagilian iti lubong, maysa ti Zambia kadagiti katatalnaan.
(Maudi iti 2 a Paset)
KUNA ni William Shakespeare, “Ti lubong ket maysa nga entablado.” Amin a mapaspasamak ditoy lubong, paset ti dakkel a pabuya.
Sakbay a simmangpet dagiti ganggannaet a nangsakup kadakuada, buklen dagiti teritorio ti Aprika dagiti pagarian ket dagitoy a pagarian, buklen met dagiti nadumaduma a chiefdoms. Kas iti Filipinas met laeng sakbay a dimteng dagiti Kastila nga addaantayo kadagiti datu kada raha.
Enero 16-31, 2026 a Bilang
Iti panangbingaybingay dagiti gangganaet iti kontinente ti Aprika iti nadumaduma a pagilian, saanda a pinanunot ti pannakasayyasayya dagiti agkakatribu wenno agkakabagian. Kas koma kadagiti Zambian (agindeg iti pagilian a Zambia), addada kakabagianda a Congolese (umili iti kabangibang a pagilian, ti Democratic Republic of Congo) iti labes ti nagbednganda a karayan. Ad-adda a kinabaknang (mineral wenno rekursos naturales) ti maysa a lugar ti nagibasaran dagiti ganggannaet iti panangilgailgatda kadagitoy a lugar. Nupay kasta, iti laksid ti pannakasayyasayyada, saan nga intulok dagitoy nga agindeg iti Aprika ti pannakapukaw dagiti kangrunaan a kababalin ken kannawidanda ken ti pannakapukaw dagiti pagarian ken chiefdoms.
Adda idi kaduak a Zambian a nagboluntario a tumulong met kadagiti street children. (Dagiti street children wenno ul-ulila ti aywanko idi addaak sadiay.) Maysa isuna a nurse nga empleado ti Kitwe City Council (LGU kadatayo). Limapulo ket waloda kano nga agkakabsat. Ni tatangna gayam ket maysa a dadaulo ti tribuda (chief) ket adu ti asawana. Nalipatakon no mano ngem di nakakaskasdaaw nga agasawa dagiti lallaki iti uppat wenno lima. Ipalubos daytoy ti gobierno no kannawidanen ti tribuda basta kabaelanna a biagen dagitoy.
Saan met nga inkapilitan ti panagkasar ta no agdenna ti lalaki ken babai maibilangdan nga agassawa. Uray sadanto la agkasar no duduogandan ta padasenda kano man pay laeng ti biag ti naasawaan.
Maysa a rason ti kinaawan ti anak (kinalupes) tapno ti lalaki isublina ti asawana iti nagannak kenkuana. Addada pay dagiti tribu a no matay ti maysa a lalaki a dina naputotan ti asawana, annongen ti kabsatna a putotan daytoy ket maibilang nga anak daytoy ti nagawan. Kunaen dagiti eksperto a maysa daytoy kadagiti rason ti alisto a panagramaram ti sakit nga AIDS iti nasao a pagilian. Bayat ti kaaddak idiay (1996-2006), kunada nga apagkapat ti populasion ti agsakit ti AIDS – no agpayso, a. Adda pay dagiti agkuna ken mamati a makaagas kano iti AIDS ti pannakinaig iti birhen (ubing). Siempre, saan nga ipalubos ti simbaan a Katoliko daytoy agraman ti kaadda ti adu nga asawa. No kayat ti maysa a bantu (awag kadagiti Zambian iti bukodda a pagsasao a Chibemba) ti agkameng iti pammati a Katoliko, masapul nga agkasar daytoy iti simbaan a saan ket a mangikabbalay wenno makikabbalay lattan.
Ti met ari ket talaga nga ari iti ania man a pagrukodan. Masakupan daytoy ti nalawa a dagdaga a maibilang a kukuana. Ti pagarian, kas nakunan, buklen met dagiti nadumaduma a chiefdoms wenno villages nga idadauluan met dagiti chief. Maysa kadakuada ti maaw-awagan iti paramount chief a maibilang nga ari. Ket gapu ta buklen ti Zambia ti adu a pagarian, adu met ti ari. Kadawyan a tawiden ti anak ti ari ti korona.
Napadasak met ti napan simmuknal iti ari iti deppaarna iti amianan (Luapula province). Masapul nga ipakadam ti ibibisitam sumagmano nga aldaw sakbay ti ipapanmo ta aprobaran pay dagiti katalek ti ari. Adda dagiti guardia wenno buyot ti ari a mangamiris kenka sakbay a pastrekendaka. Ibatim met amin a ramitmo iti ruangan malaksid iti sagutmo nga agpaay iti ari. Sumrekka a nakasakasaka iti tallaong ti ari. Agkurno ken agparintumengka ket sakanto la agtugaw no maibaga. Adda yuman dagiti masakupan a parikutda wenno kayatda lang nga umay ipakita ti panagraemda iti ari. Mabalinda met ti dumawat iti pabor wenno tulong a kas koma iti panangusar iti daga a masakupan ti pagarian a pagpatakderan iti balay wenno pagmulaan. Nupay awan political power dagitoy, konkonsultaren ti gobierno dagiti nadumaduma nga ari pakaseknan ti pagsayaatan ken pannakataming ti sibubukel a pagilian ti Zambia nangnangruna kadagiti masakupanda a lugar. Arigna pangamaen laeng dagitoy nga ari.
Saan unay a naayat dagiti bantu iti karaoke kada videoke ngem naayatda met iti salsala ken kankanta aglalo no addada iti uneg ti simbaan. Daytoy ti gapuna nga aboten ti dua nga oras ti misa no kua aglalo no adda dadakkel nga okasion a kas koma ti Paskua. Kasano ngamin ket no agidaton dagitoy tumakderda amin sa agliliniada a mapan mangyawat ken ni Apo Padi uray sensilio laeng (kwacha ti kuartada). Sabalinto pay laeng dagiti agidaton iti makmakan (kamotig uray kalding ken dadduma pay). Kompasanda ti kanta ken aweng ti tambor iti sala nga umaddang iti maysa sadanto agsanud iti mamindua. A, ket, talaga nga aboten ti maysa nga oras ti panagidaton laeng. Naragsak ken naayat dagitoy a mangipakita iti dakkel a panagyamanda iti Namarsua uray sangkabassit laeng ti maipaayda.
Awan unay dagiti pasilidad a paglinglingayan dagiti bantu (aglalo iti away) malaksid iti football a pagaayat dagiti ubbing ken babbarito ken netball (kasla basketbol nga awan agdribol) nga ay-ayam met dagiti babbalasitang. Saan a problema ti pagaayaman ta nalawa ti Zambia (923,768 a kilometro kuadrado a maidilig iti 300,000 a kilometro kuadrado a kalawa ti Filipinas) ken basbassit nga amang dagiti agindeg (17.35 a milion; Filipinas: 106.7 a milion). Ag-improvise laeng dagiti ubbing iti bola a nabedbed a plastic bags.
Kadagiti met away, bayat ti panagin-inanada iti malem wenno sardam, mabalin nga aguummongda iti lawlaw ti temtem (bonfire) aglalo no nalamiis ti panawen sa agkakanta kada agsasalada. Natural pay a talento dagiti bantu ti panagdramdramada (awan iskripda) ta awan met pagbuyaanda a telebision—ta awan met korienteda.
Kadagiti bantu, saan pay unay nga uso ti nakikiting a badbado aglalo iti simbaan. Malagipko la unay ti nakaay-ayat a padas ti kaduami a misionero a kasangsangpetna. Nakakita iti adu a babbai a nakauniporme (adda aruatda manipud ima agingga iti mukodda, adda pay abungotda). Adda kargada nga ubbing bayat ti panagkankantada. Nagsasayaat dagitoyen a madre, kinunkunana; adda pay aywanda nga ul-ulila nga ubbing. Ngem idi kuan, naklaat ta addada metten nanglukais iti barukongda ta pasusuenda dagiti tagibida. Nannanang gayam dagitoy a kameng ti koro. Awan malisia kadakuada ti agpasuso iti yan ti adu a tao.
Addada met dagitay seremoniada a mangisagana kadagiti agtutubo tapno akuenda ti annongenda a kas nataengan (wenno naan-anay a balasang wenno baro) iti kagimongan (no balasitang ditoy yantayo, ‘debut’ koma). Dagiti babbalasitang, agsursuroda nga agtagibalay ken dadduma pay nga ammo a kasapulan iti panangbangon iti kabukbukodan a pamilia. Dagiti babbarito, agsursuro met dagitoy nga agkalap wenno aganup ken dadduma pay a klase ti pagbiagan. Kadawyan a maangay ti seremonia iti kabakiran no addaka iti away babaen ti panangidaulo dagiti sumagmamano a nataengan (bakalamba).
Napintas a Lugar
Ti Zambia ngatan ti maysa a kagagasatan a pagilian iti lubong gapu ta naparaburan iti kinangayed ti nakaparsuaan. Adda ditoy ti agdindinamag a Victoria Falls ket nagasatak met a nakaimatang iti daytoy bayat ti kaaddak iti nasao a pagilian. Naipanagan ti dissuor ken ni Queen Victoria, reyna ti Inglaterra , babaen ti nakadiskobre (para iti pagilianna) a ni Dr. David Livingstone a nangyesngawanna apaman a nakitana, “Upon its sight, the angels freeze in mid-flight.” Maysa ti Victoria Falls kadagiti orihinal a “7 Natural Wonders of the World.”
Maaw-awagan iti Mosi-oa-Tunya kadagiti agindeg a kayatna a sawen, “Aggurguruod nga Asuk” (The Smoke That Thunders). Apay ngamin? Idi damok ti mapan idiay, adayokami pay, mangngegmin ti daranudor ti agtapuak a danum a tumayok a kasla asuk iti panagparsiakna no maitupak kadagiti dadakkel a batbato iti sakaanan ti dissuor. Kuna ti maysa a kaduami a mariknam kano daytoyen manipud iti 20 a kilometro ti kaadayona. Ti Victoria Falls ti pagtapuakan ti Zambezi River, maysa kadagiti kadadakkelan a karayan ti Aprika ken nakaadawan ti nagan ti pagilian a Zambia. Addaan ti dissuor iti kangato (wenno kauneg) a 100 a metro ket dua a kilometro met ti kaakabana.
No sumrekka iti Mosi-oa-Tunya National Park, addada maupaan a kapote ta sigurado nga agdigoska a dina oras iti panagsapri ti danum. Surotem ti dalan nga agturong iti turod a sumango a mismo iti dissuor. Bayat ti pannagnam, anian, uray la a tumal-o ti pusom iti ragsak ta badbaddekam metten dagiti babassit a bullalayaw a nangbisti iti dalanmo a pinarnuay ti raya ti init a sumarut iti parsiak ti danum. Kasla addaka a talaga iti maysa nga engkantado a lugar. No makadanonka iti view deck, malapunoska iti panagdayaw iti ingget ngayed a buya ti higante a dissuor ket ti la umam nga ag-selfie ngem aluadam no maipagaliska.
Manipud idiay, bumabaka iti kunkunada a “boiling pot” a pangtannawagan kadagiti agkakangato a derraas a nagbalin a pannakaalad ti kasla agburburek a danum a matnag manipud iti dissuor. No tumangadka iti likudam, makitam met ti nangato a kongkreto a rangtay a mamagkamang iti Zambia ken Zimbabwe a kabangibangna a pagilian iti abagatan.
No kayatmo ti adventure, padasem met ti bungee jumping manipud ditoy a rangtay. Maigalut ti sakam iti tali ket agampayagka a kasla billit a tumapuak iti tallopulo a metro. Adda pay kayaking no kayatmo ti rough water boating ken adda pay zip line. No met kabaelan ti budget-mo, mabalinmo ti umupa iti helikopter a pagluganam nga agampayag iti ngato ti dissuor. No saan, adu met pay dagiti mabalinmo a paglinglingayan. Mabalinmo ti agpisawpisaw iti karayan iti ngatuen ti dissuor ket amangan no maranaam pay dagitay nakabikini a Zambian. Mangitugotka iti pagbanniit no kayatmo. Dimo laeng rabrabaken ti umasideg iti ngarab ti dissuor ta amangan no idiay Indian Ocean a pidutenda ti bangkaymo no awan ti gasatmo. Adda pay picnic grooves iti ngatuen dagiti derraas no kayatmo ti awan mangsingsinga kenka bayat ti panagtunutunom iti ikan bayat ti panagdengngegmo iti uni ti nakaparsuaan. Mabalinmo pay ti mapan agbuya iti cultural show dagiti agtutubo (natibo) ditoy a lugar iti panagsalada a mangkompas iti tamborda.
Idi damok ti napan idiay, idi mumalemen, simrekkami iti Holiday Inn iti asideg ti dissuor tapno mapadasanmi met ti ag-5-star hotel uray iti apagdarikmat laeng. Addaan daytoy iti nalawa a balkonahe a tumannawag iti Karayan Zambezi. Nangalakami iti itangtanguapmi a beer ken pulotanmi a mani bayat ti panangbuyami iti ilelennek ti init. Nakaay-ayat ti pannakairana ti ibaballasiw iti karayan dagiti agiina nga elepante a mapan umapon ket inasitganmi ida. Idi agsublikami iti lamisaanmi, naibusen ti mani a pinulotan dagiti sunggo nga umariwawan iti pagyananda a kayo.
Gapu ta nadakamattayo ti wild life, intayo man iti daya-- idiay South Luangwa National Park a pakakitaan iti kunkunada a “The Big Five” – “lion, elephant, buffalo, rhinoceros, and leopard” malaksid kadagiti agkaiwara nga impala (ugsa), zebra kada giraffe. Makitam ditoy amin a klase ti ayup nga adda iti zoo. Ti nagdumaanda, nawaya nga agdakiwas dagiti ayup ditoy ta ti sibubukel a parke ti pagtaenganda. 2. Nagyankami iti camping site, nupay impatakdermi ti tolda iti likud ti pickup a luganmi, ta amangan no mabaddekandakami dagiti agarab nga elepante iti rabii. No awan bukod a lugan, adda park guard a pagpakuyogan.
Kabigatanna, napanmi “inanup” ti kaaatapan nga ayup, ti leon. Nalawlawa pay ngem Ilocos Norte ti South Luangwa National Park. Idi umaldawen, nailumlom ti ligay ti luganmi ket idi nabannogak a makipagkutkutkot, napanko tinannawagan ti asideg a karayan. Dandani pay naiteppangak iti siddaawko iti naimatangak – naaplagan ti karayan iti buaya. Pudno gayam ‘tay kunada a mabalinmo a pagrangtayan ti bukotda a bumallasiw iti karayan basta dida la ketdi sumikbab.
Nagmalmalem a sinapsapulmi ti leon ngem awan gasatmi. Idi makadanonkam iti gate, kuna ti guardia nga adda kano dagitay leon idiay itay. Apo, dida la ket inggalut idan tapno adda serbi ti bambannogmi.
Adda pay napintas a pagpasiaran iti abagatan a paset ti Zambia-- ti Kariba Dam a maysa kadagiti kadakkelan a mangsupsuplay iti koriente iti Zambia ken iti kasinsinna a pagilian a Zimbabwe. Madalanan met laeng daytoy ti Zambezi River nga agturong iti kabangibang a pagilian iti dumaya nga abagatan, ti Mozambique. Tininep daytoy dagiti lugar nga asideg a nagresulta iti mara-Baguio a lugar iti abay ti dan-aw a permi a makagargari. Napintas daytoy a lugar no kayatmo ti agbalsa ken agdigos. Ngem agaluadka latta ta idi napankami, dandani insakmol ti hippopotamus ti aso a kaduami a manggugguggog ken mangipawpawil iti hippo a tumakdang tapno mapan agarab.
No ti pagaayat a papanan dagiti kadaraantayo ket idiay Europa ken Amerika, Aprika met ti paggugusto a pagpasiaran dagiti pupuraw. Kas koma idiay Botswana a paborito ni Prince Harry ti Inglaterra a pagbakbakasionan.
Ala ngarud, intayon agpasiar idiay Zambia, “the real Africa!” Kadagiti amin a pagilian iti Aprika, isu ti maikapat a katatalnaan ken maika-44 a katatalnaan a pagilian iti entero a lubong (high state of peace), kas maibatay iti maika-14 nga edision ti Global Peace Index. Ti Filipinas? Adayo ti nakaipanabtuoganna, adda iti maika-129 (low state of peace) idinto a ti Amerika, maika-121 (medium state of peace).
Wen, natalna a lugar ti Zambia. Taeng dagiti managsangaili ken mannakigayyem a bantu.
–O
(Ti Autor: Tubo ti Brgy. San Lorenzo, Bangui, Ilocos Norte; manongna daydi Dios-ti-aluadna a Willy Aguino, editorial cartoonist ti Manila Bulletin, kabsat a pagiwarnak ti Bannawag. Dati a CICM missionary idiay Zambia; agpapaay ita a Teacher III iti Bangui National High School.)
(Bannawag, Septiembre 1-15, 2022)
