Napaneknekan dagiti nakipartisipar a mannalon iti Diadi ken Bagabag iti Nueva Vizcaya a dakkel ti maitulong ti pagay-pato a sistema ti panagmula iti pagay tapno umadu ti maapit nga irik.
KADAGITI mannalon iti Cagayan Valley, kangrunaanna iti Nueva Vizcaya, a sigud a makaap-apit iti 7.6 a tonelada nga irik manipud iti maysa nga ektaria a talon, mabalindan ti makaapit iti 8.9 a tonelada iti unos laeng ti maysa a siklo ti panagmumula.
Dayta, a, no surotenda ti pagay-pato a sistema ti panagtalon nga irekrekomendar dagiti agsuksukisok iti Department of Agriculture – Nueva Vizcaya Experiment Station (DA-NVES) iti Bagabag, Nueva Vizcaya.
Napaneknekan ti kinasamay ti pagay-pato a sistema ti panagtalon babaen ti panagsukisok nga insayangkat ti DA-NVES, iti panangidaulo ni Senior Science Research Specialist Salvador M. Bulda kadagiti 200 a mannalon ti Diadi ken Bagabag iti Nueva Vizcaya. Kaduana a nangisayangkat da Arsenio M. Apostol Jr., manedier ti DA-NVES; Debra Lee M. Acosta, Science Research Assistant; ken Lovelyn A. Gaspar, Chief ti Research Division.
Pebrero 1-15, 2026 a Bilang
Agarup 67.82 nga ektaria a pagtatalonan ti naaramat iti panagsukisok. Sakbay a naited kadagiti mannalon ti pangrugianda a pato (maysa a kawitan ken lima nga upa), nasanayda nga immuna no kasano ti umno a panagtaraken iti pato ken iti panagaramid iti binuro a lasag ti bisukol ken azolla, agraman ti umno a wagas ti Palay Check.
Ti umuna a kangrunaan a wagas a mairaman iti daytoy a sistema ket isu ti panangsurot dagiti mannalon iti napabaro ken nadumduma a sistema ti panagtalon a pinarnuay ti Philippine Rice Research Institute (PhilRice) ken ilunglungalong ti DA-NVES. Maawagan daytoy iti Palay Check, maysa nga epektibo a sistema ti panagmula iti pagay ken napaneknekan nga epektibo kadagiti nadumaduma a pagtatalonan iti pagilian.
Maikadua ket isu ti panagtaraken iti pato iti asideg ti pinagayan. Mairekomendar ti panangpakan kadagiti pato iti binuro a lasag ti bisukol ken azolla, agraman ti natadtad a bulong ti madre de agua a kas pangsupusop a taraonda.
Nagrupo ti sistema ti Palay Check iti walo nga addang a mangrugi iti Key Check 1 agingga iti Key Check 8. Kinuna dagiti taga-NVES a no suroten dagiti mannalon dagitoy walo nga addang ti Palay Check, manamnama nga umadu ti maapit ken maganansiada iti irik, masaluadan ti aglawlaw, ken umandur dagiti pagayda kontra kadagiti gagangay a peste ken sakit.
Tapno ad-adda a maawatan ti sagudayen ti sistema ti Palay Check, adtoy ti nayababa ken mas detaliado a pannakailawlawagna:
Key Check 1: Mangrugi dagiti mannalon iti panagusarda kadagiti rekomendado a barayti ti pagay a puro, nadalus, namsek, agpapada ti kadadakkelda, ken agpapada ti panagtuboda nga umabot iti 85 a porsiento tapno masigurado ti 5 agingga’t 10 a porsiento a pagngatuan ti apit.
Key Check 2: Umno a panangisagana iti daga tapno nasayaat ti pannakaiwaras ken pannakausar ti danum, malapdan ti panagtubo dagiti ruot, makontrol dagiti peste a bisukol, ken makatulong tapno agpapada ti panagdakkel dagiti pagay.
Key Check 3: Panaggigiddan dagiti mannalon nga agmula. Lapdan daytoy ti panagraira dagiti insekto ken sakit. Sakbayna, saan a mulmulaan ti talon iti unos ti makabulan kalpasan a naapit ti naudi nga immula. Iti kasta, mapulsot ti siklo ti panagbiag dagiti insekto ken matay dagiti dadduma pay a mikrobio a mangted iti sakit kadagiti sumaruno nga imula. Iti Ingles, maawagan daytoy iti fallow period.
Key Check 4: Umno a kaadu ti imula a bukbukel. Kasapulan ti 20 agingga’t 40 a kilo a bin-i a para iti sangaektaria a talon. No husto ti kaadu ti bukel nga aramaten, nasalun-at ken natibkerto met nga agtubo dagiti mula, dakkel ti gundawayda nga agbiag, ken nalaka nga agungarda kalpasan ti pannakayakarda.
Key Check 5: Ikkan dagiti mula iti kasapulanda a nitroheno. Sakbay nga aginaw ken agsabong dagiti pagay, agabono iti 1.5 a sako a Urea iti tunggal ektaria iti panawen ti kalgaw ken maysa a sako iti panawen ti tudtudo. Iganagan ti Urea no makita iti Leaf Color Chart (LCC) a nababbaba ngem uppat ti itudtudona a pagilasinan para kadagiti nayakar a bunubon, ken tallo met no para kadagiti bin-i a direkta a maitunek. Ti LCC ket simple nga aparato tapno maammuan no agkurkurang dagiti pagay iti Urea.
Key Check 6: Liklikan ti sobra ken kurang a panagpadanum. Masapul a saan nga agkurang ti padanum bayat ti panagdawa dagiti mula, panagbugi, ken agingga iti panagbagasda. Tallo agingga’t lima a sentimetro laeng ti kaadalem ti danum iti kada panagpalayas a mangrugi iti panawen a panaggipi agingga iti 1 – 2 a lawas sakbay ti panagapit.
Key Check 7. Ammuen dagiti peste nga umat-atake kadagiti mula tapno maipakat ti umno a panangpaksiat kadagitoy. Nasaysayaat no agmula kadagiti naandur a barayti ta daytoy ti umuna a depensa kontra kadagiti peste.
Key Check 8. Gapasen ken iriken dagiti pagay iti umno a panawen. No nasapa ti panagani, saan a nasayaat ti klase dagiti irik a mabayo. No met naladaw unay ti panagapit, umadu ti maregreg ken maburak a binukel iti kanito a masaksak ken mabayoda.
Ti Pagay-pato a Sistema
Dakkel ti maitulong ti panagtaraken iti pato iti pinagayan ta makatulong tapno dumakkel ti maganansia dagiti mannalon. Malaksid iti irik, mainayon pay a pamastrekanda ti itlog ken karne dagiti tarakenda.
Kuna dagiti taga-DA-NVES a nasken a ruk-atan dagiti pato iti pinagayan inton 30 nga aldaw kalpasan a nayakar dagiti raep iti pinagayan. Ruk-atan dagiti pato iti nasapa nga oras ti bigat sadanto manen mayapon iti malem. Kasta a kasta ti aramiden agingga nga agsapaw ken tumpuar ti dawa dagiti pagay.
Dagiti pato ti mangkaan kadagiti peste nga insekto ken bisukol nga agdadael iti kairaraep a pagay. Isuda pay ti kasamayan a mangpaksiat kadagiti agtubtubo a ruot inton umes-esen ti danum ti talon.
Babaen ti panagdakiwasda iti baet dagiti mula, apagapaman a sukayenda ti puon dagiti pagay nga isu ti kasapulan ti mula tapno pumintas ti panagbaludbod ti ramut ken dagiti tumpuar a gipi.
Kalpasan a maani dagiti pagay, ruk-atan manen iti talon dagiti pato tapno kanenda dagiti naregreg a dawa ken dagiti nabatbati nga insekto. Iti daytoy a panawen, mabalinton nga ilako dagiti dumalaga ken bumbumaro a pato. Ngem no kayat a paitlogen dagiti upa, ikulong dagitoy nga umuna iti nasaluad a lugar ken yaramidan iti pagitloganda.
Napaneknekan a dakkel ti maitulong ti pagay-pato a sistema ti panagmula iti pagay tapno umadu ti maapit nga irik. Iti naiwayat a panagsukisok, immabot iti 7.52 a tonelada nga irik ti naapit dagiti mannalon a nangsurot iti sistema, idinto nga immabot laeng iti 6.7 a tonelada ti naapit dagiti saan a simmurot. Kaibatogan daytoy ti ganansiada iti irik nga immabot iti P66,054 ken 56,562 iti kada ektaria, kas panagsaganadda.
Nainayon pay a napastrek dagiti mannalon dagiti tinarakenda a pato a napakan iti binuro a bisukol ken azola, ken natadtad a presko a bulong ti madre de agua nga immabot iti P19,860.
Kalpasan a naikkat amin a nagastoda, nakaganansia ti tunggal mannalon iti agarup P85,914 manipud iti pagay-pato a sistema ti panagtalon. Ditoy Nueva Vizcaya, umab-abot iti P170 ti kada kilo ti sibibiag a pato. Sabali laeng ti naglakuanda kadagiti itlog ti tarakenda. No napintas la ketdi ti pannakataripato dagiti pato, umab-abot iti 50 nga itlog ti mayitlog ti maysa iti las-ud ti dua a bulan.
Kadagiti mayat a mangsurot iti pagay-pato a wagas ti panagtalon, sursuruenyo ti agaramid iti binuro a lasag ti bisukol ken azolla. Kastoy ti aramiden: Iti kada 10 a kilo a lasag ti bisukol, laokan iti 200 a gramo a tagapulot sa ikabil iti plastik a dram. Rikpan a nalaing sa ipakni iti unos ti 21 nga aldaw.
Iti biang ti azolla, laokan ti 10 a kilo a natadtad nga azolla iti 100 a gramo a tagapulot ken 200 ml a danum. Ikabil iti plastik a dram sa ipakni iti unos ti 21 nga aldaw. --O
(Bannawag, Agosto 1-15, 2022)
