Aggapu iti Mainland ti kaaduanna a nateng iti Hawaii isu a kasla balitok met ti presio ti nateng iti daytoy nga estado.
ITI bukod a farm ti dua nga ulitegko iti Waialua, Hawaii iti Isla ti Oahu ti maysa kadagiti immuna a nagtrabahuak iti Hawaii idi sumangpetak ditoy idi 2012. Innem nga acre (nakurang a dua ket gudua nga ektaria) ti mulmulaan ti maysa kadagiti ulitegko iti tugi, lampakan (aba), ken natnateng. Impamaysan daytoy ti nagtalon kalpasan ti panagpensionna. Mamindua iti makalawas a mapanko tulongan. Tallo met nga acre (nasurok a maysa nga ektaria) ti suksukayen ti in-inaudi nga ulitegko. Part time-na laeng ti ag-farm; sagpaminsan laeng nga awisennak nga agobra.
Idi damok ti sumrek iti ligason dagiti farm-da, naragsakanak ta pasig a Filipino ti padada nga agup-upa kadagiti nalalawa a sinilong iti dayta a disso. Nganngani, Ilokanoda amin. Adda met sumaggaysa a Kapangpangan ken Ilonggo. Kasla addaak latta iti Ilokos. No planto (panagretira) iti malem, pasaray agtutungtongda nga umuna, pagin-inanaan sakbay nga agawidkami. Adda latta met serbesa kadagiti babassit a cooler nga adda kadagiti pickup a luganda. Uminumkami met bassit bayat ti panagsasaritami.
Agipakalatkat kadagiti agkalawikiwen ti rangawna a tugi ti nadallatak a trabahok iti farm ti umuna nga ulitegko. Nalawa ti dua acre (nakurang a maysa nga ektaria) a katugian ti ulitegko a naadi-adi a namulaan. Pasaray agkalikami iti lampakan sakbay nga umay ti komersiante nga agang-angkat kadagiti bunga ken bagas dagiti mulana. Adu pay a linia ti lampakan ti dina nakali idi. Nasayanganak ketdi kadagiti nagumpo a a bagas ti tugi a rediek ken naidaknir iti sirok dagiti saba iti igid ti farm. Kakasla tangan ti saka ken nagsaringiten ti kaaduanna. No iti Filipinas, naimas a nga abrawen ken lingtaen dagitoy, wenno bugbogen a kanen ti baboy ken baka. Kasta met laeng dagiti rediek a lampakan. Ngem ti bagas nga immulana ti kaaduan a maibasura ta naglabesdan. Dadakkelda ketdi. Addada pay kakasla tumeng.
Enero 16-31, 2026 a Bilang
Iti Domingo, pasaray agdudurngokami met idiay Mill Camp (kampo idi dagiti sakada a nagtrabaho iti kaunasan) a pagindegan dagiti kakasinsin/kakapidua ni tatang. No sumroda ngamin, agpartida iti baboy wenno baka a balonda a mapan agobra. Pagbibingayanda ti partienda ken ti bayad daytoy.
Idi damok ti makipagparti iti baka, nasayanganak ta imbellengda ketdin dagiti kukod, ulo, ipus ken ti sibubukel a lalat. LInalatda lattan ti baka. Nagsulitda a mangidadang iti danum, mangkuskos ken mangsultador koma iti pinartida a baka! Adu ngamin a ballikid. Makabannog.
No dita Filipinas koma, lauyaen iti sinublan dagiti tultulang a nagalas-asan iti lasag agingga a malkab dagiti nabati a lasag ken pennet. Nanannanam dagitoy a diguan ken papaitan sa nayonan iti pata dagiti tultulang.
Simmaruno a nagtrabahoak iti Monsanto Company (Bayer itan) a kas irrigator (para pasayak). Inserreknak ti maysa nga ulitegko nga agtrabtrabaho ditoy. Multi-national a kompania daytoy nga agmulmula kadagiti para bin-i a mais a nadumaduma ti klasena. Ditoy a mapataud (saan laeng nga iti Monsanto, Oahu, pati dagiti sangana iti sabali nga isla iti Hawaii) ti nasurok a 80 porsiento ti bin-i a mais a maimulmula iti Mainland, USA. Kaaduanna manen nga Ilokano ti farm worker ken irrigator ditoy. Ti nakakatkatawa, iti ag-200 a nagaplay iti dua a nabakante a position (ta nagretiroda) a farm worker iti kompania, duakami iti i-Claveria, Cagayan ti naala.
Sinarita dagiti kakaduami a babbai a sinarsaritaanda dagiti boss ti kompania. A nasaysayaat no Ilokano ti alaenda a trabahador ta kainnawatanda. Ammoda nga inyaplaynak ti ulitegko a maysa kadagiti irrigator. Kasta met ti kaduak nga inyaplay met ti sabali pay nga irrigator. Kitaem? Ilaban latta ni Ilokano ti lalaingna!
Wen, ditoy Hawaii, intugot latta ni Ilokano ti kinaagmulmulana. Adu ti mula dagiti irrigator a tabungaw ken karabasa iti lawlaw dagiti riser (ditoy ti nagsapalan ti kasla luppo a plastik a tubo a mainline ti padanum a naikali iti daga). Riser ti awag kadagiti uppat a pulgada ti diametrona a plastik met laeng a tubo a nagdawadaw iti rabaw ti daga. Ditoy a maisulluop dagiti irrigation hose nga 4 a pulgada ti kalukmegna a pakaikonektaran met dagiti T-tape (1 a pulgada ti kalukmegna a tubo a plastik) a mayuntay ken mangpadanum iti puon dagiti mais iti iras dagiti sinilong. Agtedtedted laeng ti danum. Nainut.
Drip irrigation ti awag iti padanum dagiti taltalon iti Hawaii. Napintas ngem mapan a $220.00 ti balor ti maysa a rolio ti T-tape a 10,000 ft. ti kaatiddogna. No idiay Bacsil North, Laoag City a nakayanakak, mabalin a kuna ‘tay kabagiak a mannalon sadiay a di omobra idiay ta isu pay a paggastuanna.
Nakapimpintas dagiti mula a tabungaw ken karabasa dagiti padak nga irrigator ta nadam-eg latta ti aglawlaw dagiti riser. Mamindua wenno mamitlo iti makalawas nga agpadanum dagiti irrigator. Agalakam’ latta iti bunga ken rangawda. Kasta met ti sabong dagiti karabasa. Isu pay a gatrangen. Saanda met nga iparit.
Nangina ngamin ti nateng ditoy Estado ti Hawaii. Kaaduanna ti naggapu iti Mainland isu nga agdoble ti presio. Uray adu ti kakailian nga adda farm-da ditoy, saan nga umdas ti maapitda. Mapan laeng a 20 a porsiento iti pakabuklan ti kasapulan a nateng iti Hawaii ti kabaelanda a patauden, ti sabali a 80 a porsiento, aggapu iti Mainland. Rabakem, ti sangapulo ket lima a sabong ti karabasa, $8.00 ti presiona. Ti sangapulo a bunga ti okra, $4.00 met. Isu a kaaduanna a mannalon a kakailian ditoy, dua a kadsaaran dagiti dadakkel a balayda.
Idi sangsangpetko iti Hawaii, iti Waialua a yan ti farm dagiti uulitegko ti pagnaedanmi. Linawas nga adu latta ti natengmi ta malaksid iti ulitegko a kasinsin ni tatang nga akimbalay ti pagkaseraanmi, pasaray agpadigo met dagiti dua a kakabsat daydi nanang kadagiti mulada a nateng. Maperperdi no dadduma. Agpapadada nga adda farm-na. Ngem idi 2017, immakarkami iti Wahiawa iti Isla ti Oahu met laeng ta ditoy ti nakalaan ni adingko ken ti kayongko iti balay a tintinnaganda. Duapulo a minuto a tarayen ti lugan manipud Waialua a naggapuanmi. Nalawa ketdi ti lote ti balay.
Iti naminsan, gimmatang ti kabsatko iti dua kerker a rangaw ti balangeg a kasla pungopunguan nga inlaokko iti sinigangko a bangus. Ti bayad ti sangakerker: $4.00. Kellaat a simngat iti isipko nga imulak laengen dagiti nagimaritak a kulang (natangkenen a lanut). Ket napaaduk dagiti mulak a balangeg nga immulak iti nagawangan ti manteka ken Coffee-mate.
Idi adda ulitegko a nagbakasion iti Bacsil North idi Disiembre 2018, nagpaalaak kenkuana kadagiti bukel ti tarong, kamatis, aruy-oy a sili ken petsay a maimulmula iti barangaymi. Imbunubonko dagiti tarong, sili, ken kamatis. In-direct seeding-ko met nga immula dagiti bukel ti petsay iti plastik a masetera. Uray dagiti bunubonko a tarong, kamatis, ken sili, iti masetera met laeng ti nangimulaak. Ngem impadagak dagiti tarong idi agbungadan. Saanda a bagay ti maimasetera. Okey laeng iti masetera ti sili ken kamatis.
Ket nagadu a bunga ti inted dagiti tarong. Uray dagiti aruy-oy a sili. Kasta met ti kamatis, narnuoyan iti bunga ngem kakasla bolintik ketdin ti kadadakkelda isu a diak nagbin-i iti daytoy. Masdaawak no apay a nagbabassit ti bungana idinto a dadakkel met idiay lugarmi a nagmulmulaak iti daytoy a barayti. Dina kadagaan ti Hawaii, kinunkunak lattan.
Sakbay ketdi nga immakarkami ditoy Wahiawa, adda pinurosko a tallo a bunga ti sayote nga addan saringitna iti farm ti maysa nga ulitegko. Immulak ida ditoy. Nakarukrukbos ta nalamiis ti klima ditoy ken masansan nga agarbis. Magustuak a saladen ti rangaw ti sayote.
No umay pumasiar dagiti uulitegko ditoy Wahiawa, adda latta nateng nga ipasaraboda. Iti naminsan, adu a daludal ti indagas ti maysa. Adda napanunotko idi makitak nga adu a daludal ti adda bagasna iti baba ti rangawda. Pinutedko dagiti rangaw nga inramanko dagiti bagasda. Immulak iti masetera.
Kasta a kasta tunggal adda daludal nga isangpetda. Ket napaaduk dagiti mulak nga aba iti masetera.
Ita, saan laengen nga aba kada sili wenno tarong ti mulak ditoy. Adda payen parda, pallang, okra, kamotig, ken saluyot.
Ken, siempre, adda latta marunggay ta isu la ngarud ti pannakabandera ti balay dagiti Ilokano ditoy Hawaii. –O
(Tubo ti Bacsil North, Siudad ti Laoag, nabayag a nagpapaay ti autor iti Advertising Dept. ti dati a Liwayway Publishing, Inc. iti Siudad ti Makati.)
[Bannawag, Agosto 1-15, 2022)
