Iti 350 a pinuon a sitrusna, makaburas itan iti agbalor iti nasurok a dua milion a pisos iti tinawen.
SIPUD rinugian ni Lorezo B. Calingayan, 58, ti Brgy. Binogawan, Kasibu, Nueva Vizcaya nga ipakat ti sientipiko a wagas a panangaywanna kadagiti mulana a sitrus, ditoy metten ti rugina nga immadu ti maganansiana manipud kadagiti bunga dagiti mulana.
Isu daytoy ti balanse a wagas ti panagganagan ken panagpaksiat iti peste kadagiti mulana a kahel a nasursurona ken ni Valeriano T. Corales, Science Research Specialist II ti Department of Agriculture- Nueva Vizcaya Experiment Station (DA-NVES) iti Bagabag, Nueva Vizcaya.
Nabukel daytoy a teknolohia kalpasan ti nasurok a makatawen a panagsukisok ni Corales kadagiti mula a sitrus kadagiti turturod ti Brgy. Binogawan a paset ti Malabing Valley iti ili ti Kasibu.
Enero 16-31, 2026 a Bilang
Naisayangkat ti panagsukisok babaen ti liderato da Arsenio M. Apostol Jr., NVES Manager; Lovelyn A. Gaspar, Chief ti Research Division; Rose Mary G. Aquino, Regional Technical Director for Research, Regulations and Administrative Concerns iti DA Region 2; ken ni DA Regional Executive Director Narciso A. Edillo.
Agarup 350 a pinuon a Ponkan ken Satsuma a kahel ti mula ni Lorenzo iti sumurok-kumurang a 8,000 a metro kuadrado a plantasionna. Sigsigud a bassit ti mapurpurosna a bunga dagiti mulana a kaaduanna ti lallakayen ken manmanon ti maibungada. Ngem itan, umab-aboten iti agarup 500-800 a bunga ti mapurpurosna iti kada pinuon nga agdagsen iti sumurok-kumurang a 160 a kilo ken agbalor iti P6,400.
No adda 350 a pinuonna, mapan ngarud a di nakurkurang ngem PhP2.2 a milion ti tinawen a paglakuanna aglalo no magundawayanna ti napintas a presio ti kahel nga umabot iti PhP40-PhP45 ti maysa a kilo no danonen ti komersiante iti balayna.
Nangrugi a nagmula ni Lorenzo iti sitrus idi tawen 2000. Kalpasan ti 22 a tawen, adun kadagitoy ti lallakayen ken saanen a naregta nga agbunga. Ngem idi naipakat kadagiti mulana ti umno a teknolohia, nangrugi a rimmegta dagiti kayo aglalo idi naipakat kadagitoy ti wagas a managan iti rejuvenation technique.
Sinerioso ni Lorenzo nga impakat ti balanse a wagas ti panagabono ken panagaramat iti pestisidio. Ngamin, importante dagitoy tapno masabet ti kasapulan dagiti mula ken pumintas ti kalidad dagiti bungada.
Kadagiti dadduma nga agmulmula iti sitrus iti Nueva Vizcaya, gagangay a dakkel ti gasgastosenda tapno laeng pumintas ti kalidad ken umadu ti maapitda. Kinapudnona, adu kadakuada ti agus-usar iti sobra a kemikal nga abono ken pestisidio. Dida ammo a kakibin daytoy a sistema ti risgo nga isangbayna iti salun-at ken iti aglawlaw.
Iti wagas nga insuro ni Corales, tuntun-oyan ni Lorenzo ti kasapulan a sustansia ken pestisidio dagiti mulana a saan a maapektaran ti salun-atna ken ti aglawlaw. Kangrunaanna, maikabassit iti gastosna iti panagpatanor kadagiti dekalidad a bunga ti mulana.
Pagarigan, iti maysa a plantasion nga addaan kadagiti sitrus nga agtaeng iti 5 agingga iti 15 a tawen ken saan nga aglasat iti balanse a wagas ti panagabono, makagasto ti akinkukua iti PhP134,400 iti unos ti maysa a siklo ti produksion. Ngem no maipakat ti teknolohia, makagasto laeng iti PhP67,000 ta makainut iti 4.46 a kilo nga abono iti tunggal kayo, wenno 84 a porsiento ti babaan ti kaadu ti maaramat nga abono iti tunggal kayo.
Kadagiti met lallakay a kahel nga agtaeng iti 26 a tawen ken nasursurok pay ken saan nga aglasat iti balanse a wagas ti panagabono, makagasto iti PhP15,450 iti unos ti maysa a siklo ti produksion. Ngem no maipakat ti teknolohia, makagasto laeng iti PhP11,850 ta makainut iti 0.633 a kilo nga abono iti tunggal kayo, wenno 63 a porsiento ti babaan ti kaadu ti mayaplay nga abono iti tunggal kayo.
Kuna ni Corales a mabalin nga ipakat daytoy a teknolohia kadagiti lallakay a sitrus nangruna dagiti nabaybay-an ken manmanon nga agbunga tapno agsubli ti regtada nga agbunga.
Agbatay ti rekomendasion ni Corales iti panagaramat iti organiko, inorganiko ken dagitay nabiag nga organismo nga abono nga agpaay a salaknib dagiti mula kontra iti sumangbay a saksakit. Iti Ingles, maawagan dagitoy nabiag nga abono iti biological fertilizer.
Balanse a Wagas ti Panagabono
Sakbay a nabukel daytoy a sistema, naamiris nga umuna ti kondision ti daga ken dagiti mula tapno maammuan no ania ti kasapulanda a sustansia.
Iti bulan ti Oktubre nga isu ti rugi ti pannakaisagana ti panagpabunga kadagiti sitrus iti sapasap a Luzon, naikkan dagiti mula iti ania man nga inorganiko nga abono a maikabik iti daga, kas iti kompleto a ganagan ken urea. Iti sumaruno a dua a bulan (Nobiembre ken Disiembre), nagamporan ti daga iti kombinasion nga organiko, inorganiko, ken biological fertilizer.
No organiko, mabalin ti agaramat iti compost wenno ania man a nagrupsa a bambanag a kas iti bulbulong ken takki dagiti ayup. No met biological fertilizer, umdasen ti Mykovan nga isu ti maysa a kaalistuan nga usaren a para kadagiti mula. Makagatangkayo iti Mykovan kadagiti agricultural store dita lugaryo.
Iti Disiembre, naikkan manen ti daga iti organiko, inorganiko, ken biological fertilizer sa naispreyan dagiti mula iti ganagan a para bulong (foliar fertilizer). Iti bulan ti Enero agingga iti Mayo nga isu panagbaludbod, panagsabong, ken rugi ti panagbunga dagiti mula, maisardeng ti panagaramat iti organiko nga abono ngem maituloy a maikkan dagiti mula iti inorganiko a ganagan ken maispreyanda iti foliar fertilizer.
Iti Hunio ken Hulio ti panawen a panagbunga dagiti kayo isu a maisardeng a maikkan dagiti kayo iti inorganiko a ganagan a maipan iti daga ngem maituloy a maispreyan iti foliar fertilizer. Iti Agosto agingga iti Setiembre met ti panawen a panagtangken dagiti bunga isu a saanen a nasken ti ania man nga abono. Sakbayna, mabalin ti agusar iti apog (agricultural lime) no naalsem (acidic) ti daga.
Balanse a Wagas ti Panagisprey iti Pestisidio
Kas iti daga, nasken met a maamiris ti kasasaad ti sapasap a plantasion tapno maammuan no ania a klase dagiti peste ken sakit ti kanayon a mangkapkapet kadagiti mula. Iti kasta, adda pagibasaran no ania ti umno nga ipakat a pestisidio.
Palagip: agisprey laeng iti inorganiko/kemikal a pestisidio no kasapulan unayen ken no kasta nga agpeggaden ti salun-at dagiti mula gapu iti didigra nga insangbay dagiti peste.
Dagitoy ti wagas a sinurot ni Lorenzo: kultural a wagas wenno dagiti nakaisigudan a sistema a saan a kasapulan ti kemikal, biolohikal a wagas wenno panagaramat kadagiti nabiag nga organismo, ken ti kemikal a wagas nga isu ti ultimo remedio a pangpaksiat iti peste.
Tapno nalaklaka a maawatan, kastoy ti napasamak kadagiti sitrus ni Lorenzo. Iti Oktubre, saan a napasuyotan dagiti kayo iti ania man nga organiko ken inorganiko a pestisidio. Sa laeng narugian a naikkan dagitoy kadagiti nabiag nga organismo (biological control agent) iti bulan ti Disiembre agingga iti Setiembre.
Ti DA-NVES ti nangted ken ni Lorenzo kadagiti pakete ti berde ken puraw a buot nga inusarna a biological control agents. Iti Ingles, managan dagitoy a green muscardine ken white muscardine. Gagangay a masarakan dagitoy a buot iti daga ken agserserbida a parasitiko kadagiti peste a tarakitik (mango fruit fly), ayam, legleg ti mangga, aplat, ulmog, ken dadduma pay nga insekto.
Mailimog dagiti buot iti danum sa dagusen a yisprey kadagiti peste a kimpet kadagiti mula sa isaruno iti amin a paset ti mula. Mabalinyo ti agkiddaw iti polbos ti green muscardine ken white muscardine iti kaasitgan nga opisina ti DA dita lugaryo. Kadagiti taga-Nueva Vizcaya, sumarungkar iti opisina ti DA iti Bagabag.
Iti bulan ti Disiembre agingga iti Hulio, maituloy ti regular a panagisprey iti organiko ken inorganiko a pestisidio no kasapulan laeng, depende no nakaro ti didigra nga insangbay dagiti peste.
Kuna ni Corales a nasken unay a siputan ti kasasaad dagiti mula ta alisto nga umadu dagiti peste ken napardas ti panagrairada iti plantasion. --O
(Bannawag, Oktubre 16-31, 2022)
