Ni ARTHUR A. ACIERTO
“Napateg ti kaadda dagiti museo ta dagitoy ti mangiballasiw kadagiti umili iti napalabas, iti agdama, ken iti masakbayan.”
MAAY-AYOAK a mangbuybuya iti kinadaeg ti torre ti Bacarra, Ilocos Norte iti maysa a malem a panagpaspasiarko babaen ti bisikleta iti aglawlaw ti Simbaan Romano Katoliko. Nadanonkon ti ungto ti abagatan a sango ti daan a kombento a sumagmamano a metro laeng ti kaadayona manipud iti torre idi kellaat a naibuyat ti napigsa a bayakabak nupay agin-init. Adda akikid a pasilio a naisariping ditoy ket isu ti naglinongak. Manipud iti yanko, malasin pay laeng ti kinangayed ti kombento nupay daanen. Naideklarar pay ketdin a nailian a tawid kultural, pakairamanan ti torre ken simbaan, babaen ti Dekreto Presidensial Blng. 260 daydi Presidente Ferdinand Marcos idi 1973. Impatakder dagitoy dagiti papadi nga Agustino idi 1593. Napagbalin metten a museo ti kombento ket naluktan daytoy idi Nobiembre 2, 2012. Inkeddengko ti simrek iti museo pangur-urayak iti panagsardeng ti tudo.
“Dumanonkayo, sir!” siraragsak nga inkablaaw ni Mr. Ramon Jove, utility personnel ti museo ken agserserbi pay a giya dagiti turista no dadduma. Sinubadak iti isem ti kablaawna bayat ti panagturongko iti tourist assistance desk a nakaiparabawan ti visitors’ logbook.
Enero 16-31, 2026 a Bilang
“Adu met gayamen ti immay bimmisbisita ditoy!” kinunak kenkuana. Maibatay iti logbook, addadan taga-Manila, Isabela, Quirino, Laguna, Misamis Oriental ken nadumaduma pay a paset ti pagilian a simmarungkar iti museo. Addada pay naggapu iti ballasiw-taaw.
Kinapudnona, kas maysa a taga-Bacarra, saan a daytoy ti damo nga iseserrekko iti museo. No diak mariro, maikapaten daytoy. Kas kadagiti immun-una nga iseserrekko ditoy, nadalus ken nadalimanek iti uneg. Sumilsileng ti datar nangruna ket umamarilio ti lawag dagiti bombilia. Kas naammuak idin, kastoy ti klase ti silaw kadagiti museo tapno di alisto nga agrakaya dagiti artepakto wenno dagiti linaon ti museo.
Pannakabangon ti Museo
Buybuyaek dagiti nakabitin a nagkakauna a ladawan ti munisipio idi adda mangngegko a timek a naggapu iti lobby. Adda gayam ni Ma’am Henedina “Dina” Afaga, maysa a dati nga opisial ti ili ken agpapaayen a Municipal Tourism Development Officer.
“Sika met gayam, ading!” inyisem ni Ma’am Dina idi makitanak.
Ni met laeng Ma’am Dina ti nangisursor kaniak idi damok ti umay ditoy. Kas naammuak idi kenkuana, naplano ti pannakabuangay ti museo idi pay 2007 idi isuna ti agdama a bise mayor a kagiddan met ti panangimatonna iti Municipal Tourism Development Council ti ili. “Manmano ngamin ti pangguyugoy ti ili a pagpasiaran dagiti bisita,” kinunana idi. “Malaksid iti Co-Ca Creek iti Brgy. Corocor ken Cabulalaan, Vijia Tower iti Brgy. Natba, ‘tay tunnel iti Brgy. Libtong-Apaleng, dayta torre, simbaan, ken plasa, awanen ti maidiayatayo a pagpasiaran dagiti turista.”
Kinadanggay ti nabuangay nga executive board a nakaipabaklayan ti pannakapataud ti museo ti Roman Catholic Diocese of Laoag. Ni Mayor Nicomedes Dela Cruz, Jr. ti pangulo ti executive board; nagpaay met a kameng da Mrs. Lilibeth Dela Cruz, Rev. Fr. Mario Garasa, daydi Mr. Ascension Bonoan, Dr. Eduardo Padron, Mrs. Ligaya Tan-Miguel, Mrs. Lorna Acob, Mrs. Aurora Rojas-Muir ken Mrs. Norma Castro. Nairaman kadagiti akemda ti panangsapulda iti napintas a lokasion ti museo, panagatendar kadagiti seminar a kas koma iti Northern Luzon Museum Summit idiay Baguio, bench-marking idiay Vigan City ken panag-cultural mapping iti ili.
Dakkel a yamanda idi impabulod ti Diocese of Laoag ti umuna a kadsaaran ti daan a kombento a mapagbalin a museo. Sumurok-kumurang met a lima a tawen ti panag-cultural mapping wenno panagukkon kadagiti nadumaduma a banag a maipabuya iti museo. Donasion ti kaaduan kadagiti artepakto; addada met dagiti naipabulod ken nagatang.
Dagiti Paset ti Museo
Addaan iti tallo a paset ti Museo de Bacarra. No sumrek ti bisita, umuna a madalananna ti livelihood section. Ditoy a makita dagiti nadumaduma a ramit iti panagtalon, panagkalap, ken panagallawagi-- dagiti nagkakauna a pagsapulan ni Bacarreño. Napintas ti pannakaurnos dagiti arado, kumpay, igao, laga, kattukong, ken dadduma pay iti uneg ti maysa a karison. Nuang laengen ti kurang tapno nakasaganan ni mannalon a mapan idiay taltalon.
Iti dayaenna, naipaigid ti bilog nga inabay dagiti bubo a nagduduma ti kadakkelda. Nayarkos kadagitoy ti napino a sigay. Adda pay hasag, alat, ken karadikad. Panagkalap ti maysa kadagiti kangrunaan a pagsapulan dagiti umili idi un-unana a panawen gapu ta masarakan laeng ti Karayan Bislak iti abagatanen ti poblasion a pakakammelan iti bakbakarra nga ikan a nakaadawan ti nagan ti ili. Daksanggasat ta manmanon ti makalapan a kastoy a lames iti Karayan Bislak.
Iti amiananen dagiti pagkalap, adda dagiti katam, kikir, parteng ken dadduma pay.
Makita met ti religious section sumagmamano laeng nga addang nga agpaamianan. Adda ditoy dagiti estante a napno kadagiti nadumaduma a kawes ti padi, kandelabra, monstrance ken siboria a naaramid manipud iti plata (silver). Linaon met ti maysa a bassit a lamisaan ti adu a klase a pagkararagan nga immamarilion dagiti panidda.
Segun iti naikuadro nga impormasion, adda idi tiempona a ti Bacarra ti kaaduan iti mapatpatanor a padi iti pagilian isu nga adda daydi panawen a naawagan daytoy iti “Vatican Town of the Philippines.” Agpayso nga adu ti Bacarreño a nagbalin a padi maibatay kadagiti ladawan a nakabitin iti diding. Naurnos ti panagaabay dagiti naikuadro a ladawan da Rev. Fr. Godofredo Albano a nagbalin a kameng ti Ilocano Commission a nangipatarus iti Biblia iti nakayanakan a pagsasao, Rev. Fr. Gaudencio Dacuycuy a nagserbi a Chaplain ti Armed Forces of the Philippines idi 1965, Rev. Fr. Adrian Gervacio a nagbalin a padi ti United States Navy, da agkabsat a Rev. Fr. James Bonoan ken Rev. Fr. Ananias Bonoan, ken dadduma pay.
Binirokko ken ni Ma’m Dina dagidi baptismal records a nakitak idi immuna nga immayak ngem segun kenkuana innala idan ti Diocese of Laoag. Nangaramid gayam ti diosesis iti bukodna nga arkibo tapno masaluadan dagiti kadaanan a dokumento ti simbaan. Nabasak idi iti maysa a pagiwarnak a napetsaan iti 1702 ti kadaanan kadagitoy a rekord. Segun ken Miss Marie Ann Martin, municipal tourism staff, inkari ketdi ti diosesis a mangtedda iti photocopy dagitoy tapno makita latta ti publiko dagitoy.
Masarakan met ti lifestyle section ti museo iti sabali a kuarto. Iti ipapan ditoy, malabsan ti naintar a ladawan dagiti naglabas a mayor ti ili. Ditoy a nakitak ti ladawan daydi Dios ti aluadna a lolok a ni Lorenzo Acoba a nadutokan nga OIC mayor idi 1986 kalpasan ti pannakapapanaw ni Presidente Marcos iti Malakanyang iti am-ammo itan nga EDSA Revolution.
Kasla kadawyan a balay latta ti plastar daytoy lifestyle section. Adda salasna a nakaipuestuan ti maysa nga arpa, piano ken muebles. Iti panganan, naipatengnga ti dakkel a lamisaan a nakaiparabawan dagiti pino a pinggan ken kubiertos. Makita met iti kosina dagiti dalikan, banga, malabi, burnay, sagapa, aklo kada pakol a naaramid manipud iti sabut ti niog. Iti maysa a suli, adda pagturogan. Adda ditoy ti bassit a katre a nakitikitan nga adda langitlangitna.
Pannubok iti Panangipataray iti Museo
Nagsardengen ti tudo. Nagpakadaak ken ni Ma’am Dina. “Umayka latta bumisita no kua, ading!” kinunana.
Bayat ti panagturongko iti yan ti bisikletak, nalagipko ti kinuna idi ni Ma’am Dina a saan a nalaka ti mangimanehar iti maysa a museo. Kasapulan ti dakkel a gatad iti panagpatarimaan aglalo ket dadaelen ti anay dagiti kayo a paset ti estruktura. Sagpaminsan met a “maagasan” dagiti artepakto tapno masaluadan wenno umatiddog pay ti biag dagitoy.
Agpayso nga adda bukod a pondo ti museo ken adda bassit mapastrek manioud iti entrance fee dagiti bumisita ngem di makaanay dagitoy a para iti bayad ti korente ken dadduma pay a kasapulan aglalo no panawen ti tudtudo a nakisang ti turista ken no adda di ninamnama a mapasamak a padadadaelan ti museo a kas iti panagdayyeg ti ginggined iti Ilocos Norte ken kadagiti kabangibangna a probinsia idi Oktubre 25 itoy a tawen. Gapu iti ginggined, limmawa ti regkang ti maysa kaagiti tawa ti museo. Naimbag ta awan ti nadadael kadagiti artepakto iti uneg ti museo.
Tapno makaukkon ti museo iti pondo, kadagiti naglabas a tawen, im-imbitaran ti executive board dagiti agad-adal iti Bacarra a bumisita iti museo tapno makakalapda pay iti nayon a pondo. Nangisaysayangkatda pay kadagiti aktibidad a “walk for a cause” tapno adda pamataudan iti pondo; iti kasta, agtultuloy latta a silukukat ti museo iti publiko. Naikarkarigatan ngarud ti Municipal Tourism Development Office a namantener ti museo-- ket itay Nobiembre 2 itoy a tawen, rinambakan ti museo ti maika-10 nga anibersariona.
Narigat nga agpayso ti mangaywan iti maysa a museo ngem mangnamnama ni Ma’am Dina nga agpaut daytoy a proyekto ti gobierno lokal ti Bacarra. Malagipko daydi kunana idi damok ti naisar-ong iti museo:
“Maipatpatakder dagiti museo tapno agbalin dagitoy a nabaknang a deposito dagiti kultural a tawid dagiti umili manipud kadagiti kapuonanda. Panggep dagitoy a museo nga ipakaammo ken adalan dagiti tattao, nangruna dagiti agtutubo, no ania ti nagtaudanda ken no asinoda. Napateg ti kaadda dagiti museo ta dagitoy ti mangiballasiw kadagiti umili iti napalabas, iti agdama, ken iti masakbayan.” --O
(Sangapulo ket piton a tawen a mangisursuro ni AAA iti Bacarra National Compehensive High School, Bacarra, Ilocos Norte. Maysa kadagiti adviser ti The Youth Grinder, pagiwarnak iti Ingles ti BNCHS.)
[Bannawag, Dis. 16-31, 2022)
