Padasem man met ti agmula kadagitoy. Ken surotem ti baro a wagas ti panagmula a kas irekrekomendar dagiti eksperto.
PANAWEN manen ti panagmumula iti karabasa a gagangay a mangrugi iti katengngaan ti Septiembre agingga iti maudi a lawas ti Oktubre. Nupay adu a mannalon iti patad ti agmulmula iti karabasa iti ania man a panawen, nasaysayaat no agmulada kadagiti nadakamat a panawen no kayatda nga ad-adu ti maapitda.
Kadagiti met mannalon nga agmulmula kadagiti nangangato a bangkag nga alisto a maes-esan, mabalinda ti agmula iti karabasa manipud iti Mayo agingga iti Hunio no kayatda ti nakananama nga apit.
Siempre, kakuykuyog daytoy a kalendario ti panagmula ti panangipakat iti napabaro a wagas ti panagmula iti karabasa ken ti panangpili iti nangato ti klasena a bin-i a naandur kadagiti gagangay a peste ken sakit a mangkapkapet iti karabasa.
Pebrero 1-15, 2026 a Bilang
Dagitoy dagiti barayti nga irekrekomendar ti Department of Agriculture – Regional Field Office 1 (DA-RFO1) iti San Fernando, La Union ken ti Mariano Marcos State University (MMSU) iti Siudad ti Batac: Rizalina, Suprema 1, Monica Hybrid, Phoenix F1, Victoria F1, Matavia OP, Gloria F1, Igorota F1, ken Jupiter F1.
Agtangken ti Rizalina ken Suprema 1 iti 102 nga aldaw kalpasan ti pannakaitukitda (AKP) no panawen ti kalgaw ken 125 AKP met no panawen ti tudtudo, idinto nga agtangken met dagiti dadduma a barayti iti 90 agingga iti 100 AKP.
Kabaelan dagitoy a barayti ti mangted iti apit a di nababbaba ngem 38 a tonelada manipud iti sangaektaria a talon no panawen ti kalgaw ken di nababbaba ngem 26 a tonelada iti tunggal ektaria no panawen ti tudtudo.
Dadakkel pay ti bungada ta umab-abot iti agarup 4 agingga iti 7 a kilo ti kadagsen ti maysa. Napuskol ti nakilnet a lasagda ken naandurda kadagiti gagangay a peste ken sakit a mangkapkapet iti karabasa.
Kadagiti interesado a mangpadas kadagitoy a barayti, dagitoy ti napabaro a wagas ti panagmula nga irekrekomendar dagiti eksperto manipud iti DA-RFO1 ken MMSU.
Panagbunubon ken Panangaywan Kadagiti Palakay
Isagana dagiti seedling tray a nakargaan iti naglalaok a saggaysa a paset ti compost, pamigketen a daga, ken uring ti taep. Sibugan dagiti seedling tray sakbay nga itukit dagiti bukel. Maysa laeng a bukel ti itukit iti kada abut ti tray sa isimpa dagitoy iti linong.
Sansanen a sibugan dagiti seedling tray tapno al-alisto nga agtubo dagiti bukel. Apaman a nagtubo dagiti palakay, patibkeren ti naturalesada iti pudot babaen ti in-inut a panangikabassit iti dagup ti sibugda ken pannakaisarangda iti init. Inton mabalinen a yakar dagitoy iti talon, maysa laeng a bunubon ti imula iti kada disso kadagiti insagana nga aray iti kaaddayo a maysa a metro ti nagbaetanda. Yakar wenno ipadaga dagiti bunubon inton 15 nga aldaw kalpasan ti panagtuboda wenno inton naan-anayen ti kadakkel dagiti bulongda. Agmula iti naladaw a paset ti malem wenno iti panawen a nalulem ti aglawlaw. Dagus met a sugotan dagiti disso a natay ti bunubon a naimula.
Panagmula
Nupay kabaelan ti karabasa ti agbiag iti ania man a klase ti daga, napimpintas ti panagdakkelna iti panaraten ken pamigketen a daga (sandy loam soil) nga addaan iti kaalsem (pH) a 5.5 agingga’t 6.5.
Kaay-ayo ti karabasa ti klima nga umab-abot iti 18 agingga iti 30 degrees Celscius a gagangay a marikna kadagiti patad a lugar manipud iti bulan ti Oktubre agingga iti Disiembre, ken kadagiti turod wenno nangangato a lugar, kaay-ayo ti karabasa ti klima manipud iti Mayo agingga iti Hulio.
Mamindua wenno mamitlo nga araduen ken muriskien ti talon a pagmulaan tapno mapatayan iti ruot. Kalpasan ti maudi a panagmuriski, agaramid kadagiti gurit nga agaaddayo iti 3 a metro no panawen ti tudtudo ken 2.5 a metro no panawen ti kalgaw. Agaramid met kadagiti limbang nga agaaddayo iti maysa a metro tapno maliklikan ti pannakaurnong ti nalabes a danum no panawen iti tudtudo nga isu ti manglayus kadagiti mula.
Mabalin met ketdi a saanen nga araduen ti daga sakbay a mulaan nangruna no awan wenno manmano laeng ti nagtubo a ruot. Umdasen a gaikan lattan ti disso a pagmulaan sa rumeken a nasayaat ti daga a pakaimulaan ti karabasa. Mabalin a deretso nga imula dagiti bukel iti kinali nga abut wenno patubuen nga umuna iti seedling tray.
Nasaysayaat no alep-epan dagiti mula iti garami wenno nagaik a ruruot. Ngem sakbay nga aramiden dayta, warakiwakan nga umuna iti 40 a sako ti napaglaok a lugit ti manok ken uring a taep ti rabaw dagiti aray, wenno 50 a kilo daytoy a kombinasion iti kada 1,000 a metro kuadrado.
No kabaelanyo la ketdi, nasaysayaat no agaramatkayo iti plastik nga alep-ep tapno ad-adda a malapdan ti panagtubo dagiti ruot, mapagtalinaed ti dam-eg ti daga, malapdan ti alisto a panagawaaw dagiti dadduma a sustansia ken nitroheno iti daga, ken mapagtalinaed ti napintas a temperatura iti puon dagiti mula.
Panagabono
Agdepende iti klase ken kaadu ti yabono iti resulta ti panangamiris iti daga (soil analysis). Ngem no saan a naipaamiris ti daga, suroten dagitoy sumaganad a rekomendasion ti DA-RFO1:
No patad ti nagmulaan, igamer ti organiko nga abono ken kompleto a ganagan (14-14-14) inton panawen ti panangmuriski iti talon. Kadagiti nangangato a lugar, agganagan iti 100 a gramo nga organiko nga abono sa nayonan iti sangakutsara a 14-14-14 iti kada pinuon.
Ikkan manen sangakutsara nga urea iti kada pinuon maysa a bulan kalpasan ti panagmula wenno inton mangrugin nga agkarayam ti lanutda. Inton dua a lawas kalpasan ti umuna a panagabono, agabono iti 10 a gramo a muriate of potash (0-0-60) ken 60 a gramo a solophos (0-60-0) iti kada pinuon. Mabalin pay a nayonan iti urea wenno 0-0-60 iti kada 15 nga aldaw agbatay iti takder ti mula.
Malaksid kadagiti ingganagan nga organiko nga abono, mabalin pay nga ikkan dagiti puon dagiti mula kadagiti nagkataman iti kayo sakbay ti panagmula. Nabaknang daytoy iti potassium, maysa kadagiti ramen ti kompleto nga abono a 14-14-14. Makatulong met ti likido nga abono (tea manure) tapno sumalun-at dagiti mula.
Panagpadanum ken Panangpaksiat Kadagiti Peste ken Sakit
Linawas a sibugan dagiti mula. Umdasen ti agarup maysa a litro a danum nga isibug iti kada pinuon. Agpadanum met latta kalpasan ti panagabono. Isardengto ti agpadanum inton dadakkelen dagiti bunga ken no berden ti kolorda. No mapadanuman pay laeng dagiti mula kadagitoy a panawen, bumaba ti kalidad dagiti bunga.
Gaikan ti baet dagiti pinuon 7 agingga iti 14 nga aldaw kalpasan nga agbulong dagiti mula.
Kaay-ayo dagiti dangaw nga atakaren ti karabasa. Ngem mapaksiat daytoy no warakiwakan iti dapo ti bulong dagiti mula. No adda makita a bunubon a kinapet ti sakit, dagus a paruten tapno dina apektaran wenno maakaran dagiti dadduma a mula. Nasaysayaat no dagiti nasalun-at a bin-i laeng ti imula tapno sigurado a nasalun-at dagiti palakay agingga iti panawen ti panagapit.
Dagiti kadawyan a sakit ti karabasa: bacterial wilt, downy mildew, powdery mildew, little leaf, squash leaf curl virus ken watermelon mosaic virus. Agabono iti compost ken lugit tapno maatipa ti ikakapet ti bacterial wilt wenno kanayon a dalusan ti talon tapno awan makapagbiag a bayrus ken dakes a mikrobio.
No madlaw a kanayon nga adda dagitoy a peste ken sakit iti pagtatalonan, saan pay laeng nga agmulmula iti karabasa iti sumaruno a tawen tapno saan a bumalay dagitoy iti daga. Isardengyo pay ti agmula iti natnateng a kapamilia ti karabasa a kas iti tabungaw, kabatiti, ken tangkoy tapno maliklikan ti panagwaras dagiti sakit ken peste ti karabasa. Nasaysayaat no pagsisinnublaten nga imula ti legumbre, mais, ken repolio. Kalpasan ti mais, isublat ti utong, patani, pallang, ken singkamas.–O
(Bannawag, Septiembre 1-15, 2024)
