NO maisar-ongka ditoy purokmi, masdaawka ngata no maammuam a dandani manokmi amin dagiti makitam nga agkarkaraykay iti arubayan wenno dagiti agkikinnamatan iti kalsada. Mabalin nga ibaybayagmo met ngatan ti makisarsarita (no ditoy balay ti umayam) tapno maranaam ti pangngaldaw. Bareng, kunam no ipartiandaka. Saanto a masaaw ti panagal-alimonmo ta pudno a managsangaili ni tatang. Kabayatan ti pannakisarsaritam kenkuana wenno iti asino man kadakami a rinantam, umarikiak, agtatarayen dagiti manok ta itiltiliwandakan iti isaang iti pariok. Umisemka ngata iti nalimed. Agragsakka. Ngem dimo kunaen a siksika laeng ti agragrag-o ti unegna, ti agkulkulibagtong ti tiaanna. Nakarkaro pay kaniak. Rabakem kadi ket ita man laengen ti pannakaramanmi iti manok!
Pudno a naruay ti manokmi. Ngem nasayaaten no makaramankami iti maminsan iti uneg ti tallo a bulan. Saan met ketdi a pammabalaw wenno panangibuyboy, ngem nairut ti gemgem ni tatang no dagiti tarakenmi a manok ti pagsasaritaan. “Nasayaat la nga ilakoyon tapno adda pangalaanyo iti busbosenyo,” masansan a sawenna no idagadagmi ti panangpartimi met koma iti manok aglalo no binang-it la a tarong ti makitami a maidasar iti dulang. Sa laeng makaramankami iti nananam a lasag ti manok no adda mapagasatan a maatalan dagiti aglabas a lugan. No dadduma, aginnanakem met a pumarti ni tatang no maalimadamadna nga adda agwarwaras a sakit dagiti manok. ‘Bag ketdi ta dina partien dagiti nagbaladong! Masansan met nga ikarkararagko nga adda koma dumteng a sangailimi. Ngem uray pay kasta, saanakto pay laeng a mapnek. Ta masirib met ni tatang. Pakigiddanennakam’ a pakisanguen kadakuada. ‘Nia ngarud, mabainakto metten nga agkammet.
Ngem saan laeng a manok. Abstinensia, ultimo nga itlog. Sa laeng agsidakami no awan ti magatangda a daing wenno tariktik a balonenmi a mapan agbasa. Kasta met no makapessan dagiti pamusian. Ngem nasaysayaat koma met no agibbong dagiti itlog!
Klasiko a Sarita: Panagsubad
Nagangayanna, ti la ipakpakatko a pamuspusan tapno agsidakam laeng iti manok. Ilimedko a palsiitan dagiti manokmi. Pidutekto metten a dagdagusen no agkulkulaidagen ti pinalsiitak. Ipanko iti balay. Bassit laeng a panagartista, areglado manen!
“Nakitak idiay kakawayanan,” kunakto metten. Pinalsiitan ngata dagitay nagpasurong. (Wenno asino man a malagipko a tuduen.)
Ngem saan a natalged daytoy a pamuspusan. Ta agatapen ni tatang idi madlawna a kanayon met laengen a siak ti makaduktal kadagiti mapalsiitan a manok. Ken maysa pay, ad-adda a napasingkedan ti atapna idi impulongnak ti maysa a mannanao a kaarrubami. Nakitanakami ngamin daytoy idi pinaeskopetaak ken ni Ago ti maysa a manokmi. Uray koma met no saan laeng a ti patongko ti limmabanag. Manipud idin, no adda mapukaw wenno mapalsiitan a manokmi, siak latta ti mapabasol ken masanutan, basolko man wenno saan.
Inidiak dayta a pamuspusan. Nagpanunotak iti nasaysayaat. Ngem awan ti natinongko agingga idi nakasaritak ni Paran. Kataebko daytoy ken kapurokanmi met laeng. Adda ti balayda iti ballasiw ti waig iti nasursurong a paset.
“Nakapuykay gayam,” kinuna ni Paran. “Idiay balay, saanda nga ammo a pulos ti panglakagak.”
“Ania kadi ti pamay-am?”
Sipapasnekak a dimngeg iti imbagana. Pudno a narigat a masukalan ti panglakaganna. Nakananama pay.
“Agannadka la ketdi,” innayonna. “Kalpasanna, alaemto ti manok idiay ta lutuentanto.”
Nangkautak iti kilabban ket kinurkorak dagiti manok. Idi madlawko nga awan ti makasiput kaniak a mabalin nga agipulong, dinagdagusko a sineppeg ti maysa a pamusian a burik. Impanko iti sagumbi.
Inigpilak a nalaing ti manok. Inukapko ti sippitna. Intudokko ti dagum iti dilana. Pinamindua, pinamitlok. Addayta, timremen ti dara. Dandani pay nakabulos iti pigsana nga aggulagol. Insuatko pay iti namindua ti dagum sa binulosak ti manok.
Pinaliiwko ti manok iti nagmalem. Pudno ti kinuna ni Paran. Saanen a naganaygay ti manok. Di pay nagkaraykay!
Kabigatanna, idi ibuangko ti abulog, ti laeng burik a pamusian ti saan nga agaliwaksay.
“’Tang, agkukurrot ‘toy maysa a manok,” kinunak.
Inungap ni tatang ti sippit daytoy idi saan laeng a tumuktok. Nagtibbayoak. Naglibas ti dara iti rupak.
“Addan sa man ket sakit dagiti manoken,” kinunana.
Nakaangesak iti nalukay. Kunak la no maduktalannakon!
“Ipupokmo ta di ket makaakar,” kinuna ni tatang.
“Sidaentayon, a.”
“Sika met. Dayta la tianmo ti ammom! Ala, pakanem iti nasam-it bareng maimbagan.”
Iti umaldaw, sinarungkarak ti impupokko. Kimmaro ti panagmamayona. Nakadumog latta. Agsipud ta awan manen ti makasiput kaniak, impakatkon ti sumaruno nga addang. Tiniritirko ti tengnged ti manok. Awan pay ti arimekmekna!
Idi dimteng ni tatang, nagimpapapanak manen iti sagumbi. “Ne, natayen ‘toy manok!” impukkawko.
Agwingwingiwing ni tatang idi imbagana nga ikalikon ti manok.
“La-la-rin! Larin!” inkantak kabayatan ti panagturongko iti balay da Paran.
Tinunomi a dagus ti manok. “Makitam?” kinuna ni Paran idi naalunosmin ti tinuno.
Kalpasan ti nasurok a makabulan, piniduak nga inwayat ti “Operasion Agkukurrot.” Inagasan pay ni tatang ti napilik a pinagkukurrot. Ngem aniat’ mamaayna?
Binaybay-ak nga isuda ti makaduktal iti binekkelko.
“Nabiit pay laeng, adda man sakit ti manoken,” kinuna ni tatamg idi bittatayennan ti manok. Isun ti napan nangikali. Ngem mabalin, aya, a saan nga agtungpal kaniak! Siniimko ti nangikalianna. Ket idi awanen ti namnamaek a makakita kaniak, kinutkotkon ti manok. Kalpasan pay ti sumagmamano nga oras, mabalin manen a pagilig-isan iti kuto ti tianmi ken Paran.
Saanko a sinunotan ti aramidko iti uneg ti dua a bulan. Agdillawdan no kanayon nga adda agkukurrot, kinunak idi iti nakemko. Ken maysa pay, saanak met unay nga aggagar nga agsida iti manok ta masansan met nga adda maatalan.
Nabayag koma a saanko a sinunotan ti ipakpakatko a sirib no saannak nga inungtan ni tatang iti naminsan a pannakaliwayko a mangpakan iti baudna a maisen. Saan koma met a nasakit ti nakemko no unget laeng ngem adda pay pasurotna a baut idi nagtanabutobak. Agaluadkayo a manok, a, agaluadka a baud, impangtak iti unegko.
Ania, aya, ti kaykayat ni tatang? Ti saan a pannangan ti manokna iti maminsan wenno ti pannakaaroskaldo daytoy?
Kitaek man, a, insawangko idi iti unegko idi ur-urayek laengen ti nasayaat a gundaway. Ngem idi agangay, napanunotko a saan a nasayaat no ti baud ni tatang ti pangidas-alak iti pungtotko. Ta no daytoy maisen, kunak iti nakemko, diak ammo no matuloy ti gandatko. Ta saan a di bumurong a taraknen a nalaing ni tatang ti baudna. An-anusannanto a pasubuan no saan a tumuktok a pulos daytoy. Napanunotko a sabali laengen a manok ti pagkukurrotek. Ngem apay ketdin ngay? Basol ni beklat, ikaron’ banias? A, ngem manokda met laeng a dua, kinunak met laeng kalpasan ti napaut a panangut-utobko.
Idi ninamnamak nga aregladon ti amin, nangpiliak iti nalukmeg a puraw a pamusian. Dayta, agpullokayon a manok, kinunak idi susuatekon ti dilana. Naginnanakemak payen a nangipupok iti manok. Kas iti sigud, nagdillaw manen ni tatang.
“Adda ngata makanda a dakes?” kinunana.
Iti mumalem idi mapanakon iti yan ti manok tapno ipakatkon ti maudi nga addang, nakitak nga awanen iti nangipupokak.
Kinudkodko ti ulok. Sa laeng nasapulak ti manok idi nabayagakon nga agrikusrikus iti ar-arubayan. Agmamayo, makatugtuglep. ‘Nia ngarud, binekkelkon. Kalpasanna, impakaammok a natayen ti pamusian. Saan met a nagdildillaw ni tatang idi innak ikalin.
Duduakam manen ken Paran a nangsango iti impritomi a manok! Naturogak iti balay ti gayyemko.
Iti pumarbangon, nariknak ti panagsikaw ti tianko. Naut-ot. Ikiadko pay ti bagik iti rigatko nga agitured. Riniingko ni Paran.
“Nasakit metten ti tianko,” kinunak a bulon ti panangpiselko iti rusokko.
“Uray met kaniak itay,” insungbatna. “Pimmipia met ketdi bassiten, a.”
Simmikil manen ti sakitna. Tinalmegan ni Paran ti tianko. Nagtiritirak latta. Ayna, matayak san, Apo! inyesngawko.
Napan nangluto ni Paran iti ukis ti algarruba. Timmalinaay bassit ti riknak idi nakainumak iti sangatasa ngem apagbiit laeng. Kalpasan ti sumagmamano a kanito, simmikdo manen. Kasla mapespes ti tianko iti panagriknak.
Kasla mabaybayo. Nagkaling-etanak. Timrem ti luak. “Ayna, Apo, basolko! Diakto ulitenen. Ikarik. Paimbagennak koman….”
Nagtiritirak manen. Inirutak ti barikesko. Simken ti nalaus a babawik, ti nalaus a gurak iti bagik, ni Paran, ni tatang, iti manok. Uray saanakon nga agsidsida iti manok! Diakto piduaenen. Saan, saanton. Ayna, di met la sumardeng....”
Aglawagen idi napipiaanak. Sakbay ti panagawidko, inkarik ken ni Paran a diakto piduaenen ti ar-aramidenmi. Uray isu, inkarina met.
Saanko payen a tinaliaw dagiti manok nga agkarkaraykay iti sinabaan idi sumungadak iti balay. Umuliak koman idi adda nataldiapak iti sirok. Kunak la no inal-alianakamin ti sindami.
Immasidegak. Kinidagko ti manok. Ne, ket daytay met tinudokko ti dilana daytoy! Adda pay laeng ti singdan iti sakana. No kasta, sabali ti nabekkelko? No kasta, pudno nga agkukurrot ti sindami?
Nagarigenggenak. Kasla nakaut ti dawatdawatko.—O
(Immuna a naipablaak iti Bannawag iti Setiembre 14, 1959 sa iti Septiembre 11, 2017 a bilang.)
