APAMAN a nayapon ni Nana Cuding dagiti manokda iti bassit nga abulog iti sirok ti nababa a balayda, dinagusna ti nagturong iti marakrakrak a kosina. Dinanumanna ti daan a banga— sa kinidkidna ti ittip a dimket iti bakrangna. Kalpasanna, linaokanna iti bassit a tuyo tapno isu ti ipakanna iti tarakenna a burias a kasta unay metten ti panagungikna ta saan ngamin a nangaldaw. Agkakanayon ti panagsabsab ti ayup ket nabiit a naibusna ti naidiaya a kanenna. Saan pay laeng a napnek ket nagungik manen.
“Mangankanto manen no bigat,” kinuna ni Nana Cuding a kasla panangpatalnana iti ayup ket nagtugaw a nangkudkod iti bakrang ti burias. “Anusam bassit dayta ta isu ti adda. Ibugbogankanto iti nambaan inton agsapa.’’
Nagsubli ni Nana Cuding iti kosina tapno mangisaang iti pangmalemda. Idi naugasanna ti banga, linuktanna ti pagbagasan. Ngem nagmulagat pay iti dakkel idi napaneknekkanna nga awan ti naguneg.
“Ne, apay nga awan ti bagas?” nayesngawna. Piniduana a tinaliaw ti pagbagasan. Ngem saan a nagriro, awan ti uray no sangarakem la koma. “Sal-it, asino ngata ti nangtakaw? Amangan no linibas nga inlako daydiay mannugal nga ubing.”
ABABA A SARITA: Venus
Dandani naibarsak ni Nana Cuding ti ig-iggamanna a banga idi nagballatek ti panunotna ken ni Edong nga inaudian nga anakna. Dagus a rimmasuk ti pungtotna. Dinardarasna ti immulog sa pinukkawanna ti ubing.
“Edong! Edong!” ti nagasut iti namagaan a karabukob ti baket. “Umayka man… Edong!”
Madama a makiay-ayam ni Edong kadagiti padana nga ubbing iti sirok ti dakkel a mangga iti laud. Apaman a nangngegna ti nasinggit a pukkaw ti nagannak kenkuana, dinagusna ti nagtaray a nagawid ta amkenna no mabaut manen. Immapay ti panagamakna ta ammonan ti kinaunget ni nanangna.
“Napanam, sika, mannugal nga ubing?” impasabat ni Nana Cuding iti makasimron a timek ket tinengngelna ni Edong.
“Napanak nakiay-ayam dita laud, nanang,” naalumamay ken agtigtigerger ti timek ni Edong a kumkumpes iti nalaus a butengna. Nakitana ngamin a pimmidut ti nanangna iti atiddog a bislak.
“Nakiay-ayam!” indayamudom ni Nana Cuding. “Napanka man nakisugalen, ania? Nangipanam iti naguneg iti pagbagasan?”
Sumungbat koma ni Edong, ngem nagdisson ti nailayat a pagbaut iti luppona. Kakaasi a nagitured ti ubing ngem saan a nagsangit a pulos nupay nasaem ti linak-amna. Ammona ngamin nga ad-adda a madusa no agparang ti luana. Dina ninamnama a bauten ni nanangna a dina man laeng pinalutpot nga immuna no nakabasol wenno saan. Masansan a kasta ti mapasamakna.
“Insugalmo ti naglakuam iti bagas, ania? Saanka nga aglibak no dimo kayat a manayonan ti dusam. Kunak la a kuna a saankan a makisugsugal ngem dinak met ipangpangag. Ita, ania ti pangmalemtayo? Dayta ramaymo?”
Nagdumog laeng ni Edong.
“Saanmon nga uliten, wen?”
“Wen, nanang…” kinuna ni Edong idinto nga inil-ilutna ti gurongna.
“An-anuenka no piduaemto pay?”
“Bautendak, nanang,” insungbat ni Edong. “Ngem…”
“Ngem ania?” indupag ti baket.
“Saanko nga ilako ti bagas, nanang. Ken saanak met nga agsugsugal. Mapanak la agbuybuya. Kinapudnona, no adda mangabak, pamrayak ti dumawat. Itintinnagko iti alkansiak dagiti itedda kaniak tapno adda igatangko iti papel ken lapisko. Masansan a pagungtannak ti maestrak ta awan ti mabalinko a pagsuratan.”
Limmamiis met laeng ti nakem ti baket. Nagbabawi iti inaramidna nangruna idi napaneknekanna ti kinapudno ti insawang ti ubing nga imbilangna a mannugal ken bayanggudaw.
“No dayta bagas, malagipko nga isu ti linutoyo itay bigat a binalon da tatang ken manong a napan naggabut iti pan-aw idiay tay-ak. Birbirokek ngarud ta mangisaangak koma itay dikay simmangpet, ngem awan met. Gapu ta mariknak ti nalaus a bisinko, napanak nakipangan iti yan da Tio Simeon. Naimbag ketdi ta adda nabati a kilabbanda.”
Dandani pay timrem ti lua ni Nana Cuding iti insawang ti annakna. Kasla dina maitured a perrengen ti ubing gapu iti nalaus a bainna. Saan a nakatimek a pulos a nakangngeg iti maysa a kinapudno a nagtaud iti bibig ti impagarupna a mannugal nga anakna. Timmallikud a siulimek ket nagturong manen iti kosina.
Nalaus ti pannakariribuk ni Nana Cuding. Pinampanunotna no pangalaanna iti apuyenna. Numona ta malemen. Adayo met ngarud ti ili a panggatanganna koma iti bagas. Ken maysa pay, awan met ti namnamaenna nga igatangna. Idi pay laeng nga immapay ti nalaus a danagna gapu ta ammona a dandani sumangpeten dagiti agama a napan naggabut iti pan-aw. Nalaus ngata ti bannogda ket saan a malibak a dagdagusendanto a lukatan ti banga.
Nagballatek ti panunot ni Nana Cuding iti napalabas. Nalagipna dagiti pautangna kadagiti kakaarrubana idi panawen ti gubat. Nupay nabayag daydin ken nupay ninamnamana a nalipatanen dagiti pinautanganna, nakigasanggasat ti baket ta bareng no adda gasatna nga agsingir. Dinagdagusna ti immulog.
“Edong,” binilin ni Nana Cuding ti anakna. “Mapanmonto ipainum ni Kalantangan ta innak bassit bumirok iti apuyentayo. No awanakto pay laeng no sumangpet da tatangmo, ibagam a napanak nagbirok iti pangmalemtayo.”
“Wen, nanang,” insungbat ni Edong ket nagtartaray a nagtungpal iti naibilin kenkuana.
Immuna a nagturong ni Nana Cuding iti balay ti kaasitgan a kaarrubana a nakautang iti sangasalup. Ngem saanna a nadanon ti baket. Ti laeng balasang nga anak daytoy ti nadanonna nga agsarsarait kadagiti rutrot a kawesda.
“Umulikayo, nana,” inyawis ti nasingpet a balasang.
“Uray saan la koman, anakko, ‘tangay awan met ni nanam. Sika la koman ti pangibagaak iti gagarak.’’
“Ania kadi dayta, nana?” sinaludsod ti balasang.
“Ammom, anakko, awan la ti apuyek ita a malem. Agpakpakaasiak koma kadakayo ta pabulodandak iti uray pangmalemmi laeng….”
“Dakdakkel ngem ti bagik ti ayatko a tumulong kadakayo, nana, ngem, ania… ta nairanrana met nga awan,” insungbat ti balasang. Imparangarang ti timekna ti kinapasnek ti panagsaona. “Napan ngarud ni nanang idiay ili tapno ilakona dagiti kakaisuna a bunga ti tarong ken karabasami. Tinto pay la isangpetna ti namnamaenmi a pangmalemmi.”
“Ah…” ti natamnay a naibalikas ti napaay a baket. “Kunak la no adda.
“Nasayaat koma, nana, no adda, ngem naggigiddantayo met a naawanan.”
“Ania ti mabalin no awan, anakko,” inyallawat ti baket. “Ne, mapanak pay laeng.”
“Wen, a, nana,” insungbat ti balasang. “Dakayo la koman ti makaammo a mangpunno iti nagkuranganmi.”
Nadagsen ti barukong ni Nana Cuding a timmallikud. Nariknana ti nainayad nga isasamay ti danag iti barukongna. Pagam-ammuan, nalagipna ni Baket Insiaw a nadamagna a naglako iti baboy idi kalman ket gimmatang pay iti sangakaban a bagas. Rimmaniag dagiti mata ni Nana Cuding ket dinardarasna ti nagpalaud. Saannan nga inkaskaso dagiti siit a napayatna iti kakawayanan gapu laeng iti ayatna a mabiit a makadanon. Nadanonna a madama nga agtataep iti bagas ni Baket Insiaw iti paraanganda.
“Naimbag a malemmo, kaka…” inkablaaw ni Nana Cuding iti naragsak a timek. “Ne, nawadwad man ti pagbiagyo ita!”
“Wen, adi. Agtugawka,” inyawis ni Baket Insiaw idinto nga inikkatna ti am-ammalanna a linukot a tabako. “Ita man pay, Cuding, adi?” sinaludsodna.
Saan a simmungbat a dagus ni Nana Cuding ta immapay ti panagalikakana. Ammona ngamin ti ugali daytoy a kaarrubana. Natangsit ken nasabrak.
“Ammom, kaka,” inrugi ni Nana Cuding idinto a tinulonganna ti baket a nagpili iti itta ti itataepna. “Agpakpakaasiak koma kenka. Saan koman a nasken nga ipalagipko ti utangmo idi panawen ti riribuk ta nalabit a nalipatamon, ngem nagturedak laeng gapu ta awan ti apuyenmi ita a malem.”
Nagulimek ti kasarsarita ni Nana Cuding. Imbukbok daytoy ti sangalabba a bagas iti burnay sa insimpana iti sirok ti balay. Nagsubli iti yan ti sangailina, ngem saan a nagtimtimek.
“Ammok a saannak a paidaman, kaka…” intuloy ni Nana Cuding iti nalamuyot a timek. “No kas pagarigan nalipatamon daydi, ipakpakaasik koma kenka a pabulodannak iti uray sangalata laeng ti salmon a bagas. Bayadak met la a dagus apaman a malako ti adim dagiti ginabutna a pan-aw.”
“Ket no saanka nga ikkan?” indupag ti baket iti natamnay a timek.
“Ala kadin, kaka,” inyunnoy ni Nana Cuding. “Sika laeng ti namnamaek a makatulong iti pakasapulak. Agsubadkamto met kenka iti masakbayan. Uray ad-adunto pay ti ibayadko iti ipautangmo kaniak.”
“Tapno ammom, adi,” kinuna ni Baket Insiaw ket sinangona ti sangailina. Iparangarang ti timekna ti panaglibakna. “Awan ti ammok nga utangko kenka ta diak kadawyan ti aguutang. No kas pagarigan adda, a kas kinunam, dayta la dua a salmon ti dimo maiturturogen? Uray man sangasalup ti itedko kenka tapno mapaneknekam a saanak a naimut. Ngem pagdaksanna ta yal-alismo kaniak ti sakit ti sabali.”
Dandani pay naglidem a namimpinsan ti panagkita ni Nana Cuding iti daytoy a nangngegna. Naimbag la ketdin ta nakapagteppel ta no saan, di ammo no ania koma ti naaramid.
“Ne, innak ngaruden, kaka,” kinuna ni Nana Cuding a sitatamnay. “Agyamanak unay iti kinaimbagmo. Ngem tandaanam daytoy, awanto ti agtalinaed a kaarrubam iti agnanayon. Maysakanto a nakaay-ay-ay inton dumteng ti aldaw nga isisinam.”
Namrayan laengen ni Nana Cuding ti immaddang a sidudumog. Nariknana ti nadagsen a panagtibbayona. “Kasta gayam ti aramid dagiti dadduma a makautang, dida ammo ti agbayad ken makikaarruba,’’ kunkunana iti nakemna.
Saan a masurotan ni Nana Cuding ti aramidenna. Ad-adda manen a nariribuk gapu iti pannakapaayna. Iti kasta, dina nadnadlaw ni Edong a sipapardas a kimmamakam kenkuana.
“Inang! Inang!” impukkaw ni Edong a sumarsaruno gayam.
“Ne, naggapuam? Ania dayta sinusuonmo?” sinaludsod ni Nana Cuding.
“Bagas, nanang….”
“Bagas? Nangalaam?” masmasdaaw a saludsod ti baket.
“Ginatangko,” ti naragsak a timek ti ubing. “Ammoyo, simmangpeten da tatang ken manong. Gapu ta saankayo a mauray, binuongko ti alkansiak ket daytoy ti nakaigatangan ti naurnongko a kuarta. Intan, nanang. Napalalo ngata unay a bannogmon.”
Gapu iti nalaus a ragsak ni Nana Cuding, dina nagawidan nga inapungol ti nasingpet nga anakna sa impapasna nga inag-agkan.
“Oh, anakko,” ti nabalinanna la nga inyesngaw sa innalana ti bagas a sinusuon ti ubing a marigatan gapu iti dagsenna.—O
(Immuna a naipablaak iti Bannawag iti Hunio 23, 1952 sa iti Hunio , 2018 a bilang.)
