SANGAPULO a tawen a dikam nagkita ken ni Apong Pilo. Ita, adtoyak manen iti turod a nangipatakderanna iti kalapawna a nagumaan ken nagmulaanna kadagiti agbunga a kayo. Nagbalin a burburtia kaniak ti kinatao ni Apong Pilo manipud pay idi ubingak agingga iti panagadalko idiay Manila. Diak patien a ti kaawan a kabagianna ti makaigapu iti panagmaymaysana ditoy, wenno ti damagko a pannakaibalbaludna idi agkabannuag, wenno ti pannakaipanna iti ospital dagiti agmauyong idi uppat a pulo ket lima ti tawenna.

Nagmalangaak idi kitaek ti aglawlaw ti kalapawna. Pasig nga abuyo dagiti agiinnagaw iti naiwaris a mais iti asideg. Immasidegak. Naamoda. Nakigtotak idi agurok ti alingo iti ‘yan ti bayabas. Agsarsarubsob. Nakagalut iti bayabas. Nalukmeg. Apagruar dagiti saongna.

Natangadko ti dakkel a baki a naibitin iti leppay a sanga ti salamagi. Gaw-atek koma idi mataldiapak ni Apong Pilo. Agsagsagawisiw a sumalsalog iti kasabaan. Kasla di mabannog. Timmayengteng ti ngisitna. Purawen ti buokna. Ngem di nagbaliw ti narakab a pammagina. Nagutugot manen ti panangdayawko kenkuana.

Napasarimadeng idi makitanak. Arintarayen nga immasideg. Nariknak ti iliwna idi abrasaennak iti nairut. Nagkinnomustakami. Minatmatanna ti suotko. Kasla kayatna nga idilig iti agsalsaluyabyab ken nadulpet a pagan-anayna. Naanninawak kadagiti matana ti panagraem ken naidumduma a ragsak.

“Adtoy ti saraboyo, apong.” Inyawatko ti bay-on a naglaon iti delata ken kawes ken masaramsam nga inggapuk idiay Manila. “Ngimmisitkayo, a! ‘Bag man ta nabigbigdak a dagus?”

Sarita

ABABA A SARITA: Aluten

“Adut’ nagbaliwam. Agkatkatayagtan. Ngem sika pay met laeng ni Doming.” Sinukimatna ti inyawatko a bay-on. Nagrimat dagiti dadakkel a matana idi iruarna ti kolor-kape a banlon. Binidingbidingna. Nagsakuntip. “Nangina ngata daytoy. Ngem bay-am ta sukatakto iti abuyo.”

Isu ta isu pay laeng. Napasig ken naisem. Kuribetbeten dagiti pingpingna ngem nabiag dagiti piskelna.

“’Pay a pinukanyo metten ‘toy sagat, apong?” inamadko idinto a tinaliawko ti umasimbuyok a kabikalan a rinumek ti dakkel a kayo. “Di awanton ti bagnosko no maitawtawak?”

Immisem. “Barokan, Doming. Dimo kasapulanen ti mangiwanwan. Lakayen ti sagat. Pinukanko ta aramidek a kulluong ken alsong. Manayonto latta a makitkitam. Addanto manen sumukat. Ket daytanto ti bagnos dagiti annakmo no malagipdakto pay.”

“Ket ‘di ubbog dita lipit, apong? Adda pay laeng?” sinaludsodko ‘tay bubon a pagtaktakuanmi idi iti inumen. “Nalamiis ngata ita. Dakkel ti kawak iti siudad. Natamnay ken agat-agas ti danum sadiay.”

“Dimmanonen ti tubbogna iti kalapaw.” Impilitna nga impadas ti banlon iti narakab a bagina. “Makitam daydiay?” Intudona ti nagsisilpo a kawayan. “Naisupusop dagiday iti bubon. Makalissay ngamin ti sumang-at a sumalog.”

Dinayawko ti kinautekna.

“’Bag man ta napaamoyo dagitoy?” Kinitak dagiti abuyo ken ti agsubsubsob a saongan.

“Awan ti atap a di umamo, Doming,” kinunana idinto nga immanges iti nauneg idi mauksobna ti narusepen a banlon.

Nagtungtung-edak.

Di naigawid ti panaglaylay dagiti bulong ti gumamela. Aldawen. Abuyo ken papaya ti sindami. Makapnek ti nasilian a digo.

“Nagasatka, Doming,” kinunana idi agpalpalpakamin iti pangal ti dangla nga agdan, “ta naraniag ti masakbayam. Nawaya ti lubongmo. Saan a kas kadagiti dadduma nga agpatingga lattan iti kapitakan tapno mailumlom ken aglua ken mailunod.”

Naawatak ti kayatna a sawen. No pudno nga agmauyong, apay ngarud a nainkalintegan met dagiti sasawenna? Minatmatak. Nagdumog. Nadlawko a timmadul dagiti sangina.

“Adda met kadi mangbusbusor kadakayo, apong?” pinangtiliwko a pangiruangan iti panggepko. Minatmatannak manen idinto a diak ammo a kirkirabek gayamen ti impasarabok a mansanas.

Naikuleng. Nagpinnerrengkami. Ngem apagbiit. Imbaw-ingna ti panagkitana iti adayo. “Dayta ti puon ti lunod.” Intudona ti mansanas. “Lunod a dinto maukas a dusa kadagiti tao. Naimula iti lasag a kas naikitikit iti asero. Ngem isuntot’ mangitanem iti dayaw ken kararua.”

Namrayak ti nagpannimid. Tiniliwko ti panagkuti dagiti pamuskolen a bibigna. Inurayko ti sungbatna iti saludsodko.

“Saanak la a nabusor, Doming. Silulunodak agpapan ita. Nagbalinak a tirtiris gapu ta maysaak nga agmauyong iti imatang dagiti tao. Naik-ikayan ken naum-umsi ken nakatkatawaan. Saan a naipateg iti pudno. Napaidam ti gasat kaniak. Umuna, nasapa a naulilaak. Maikadua napaayak iti abrasa ‘di intukitko a pakalaglagipak. Kas met iti panangimulak nagbalin daydi a lagip a lunod ti kararuak. Ket ammok a dinto malipatan dayta a lagip agingga iti umang-angesak.”

Diak naawatan ti naudi a sinaona. Ngem nasukil ti riknak. Inay-ayko. Kinitak ti purok. Nalagipko daydi patigmaan ni tatang. Diak kano mapan iti daytoy a turod. Adda kano agballa nga agbekkel iti ubing. Kasta met ti kuna ti dadduma. Ammok a ni Apong Pilo ti kayatda a sawen.

Madamdama pay, timmakder. Kinamangna ti dakkel a baki a naibitin iti salamagi. Sinurotko. Iti panaggaw-atna iti tali, nabistrad ti nabengbeng a palikpikna. Kasla diak maanninawan no kaanonto ti panagpaso ti pigsana. Siniripko ti imbabana a baki. Napasanudak sa nagtanupraak.

“Saan a mangan-ano ni Burik, Doming,” kinunana idinto ta binissayotna ti kasla gurong a beklat a pimmulipol iti siketna sa nagkurno a kasla kablaawannak. “Natiliwko dita uma idi bassit pay. Nasingpet. Nalaing pay a guardia.”

Ad-addan a rinaemko. Tinaliawko dagiti agaayam nga abuyo ken ti agsubsubsob nga alingo iti sirok ti bayabas.

“’Mom a tao dagita,” kinunana. “Ngem addaanda iti  sibibiag a dominasion nga umarngi iti puli dagiti adda iti patad. Naranggasda gapu ta nainawda iti kasipngetan.  Ngem naan-anusda apaman a mapaamo ida.”

“Kas met ngata kadagiti tao iti kabambantayan?” pinangidiligko ta diak maawatan ti sinaona.

Nagtung-ed. “Naatap dagita a tao. Naanus ken naandurda. Naturedda. Ngem kabusorda ti mairurumen. Kasta met dagiti ayup. Naatapda kadagiti mangliliput. Naanusda kadagiti naayat. Naserbida kadagiti naanus. Ngem naranggasda kadagiti naulpit.’’

Minulenglengannak. Binirokko kadagiti matana ti kayatna a sawen. Ngem apay a dina itakder ti pannakailunodna? Apay a kinaykayatna ti agmaymaysa idinto a tao met nga addaan rikna a masair ken agayat?”

“’Nia met ngay ti ipakpakanyo, apong?” Minatmatak ti beklat a pimmulipol iti siketna.

“No aniat’ sidak, sidana met,” insungbatna sa inawidna ti ulo ti beklat a simmuksok iti kilikilina. “Umataday ti kolorna iti naganna a Burik, saan kadi? Ngem diak imbasar iti dayta. Pinanaganak iti Burik ta isunto ti siak. Tawidennanto ti burikko. Diak kayat nga addanto sabali nga agtawid. ‘Imbag ken ni Burik ta dina ammo dagiti kalman. Dinanto samiren ta silulunod ti pulina.

Imbakalko ti panagkitak iti nalawa ken nataba nga uma a namulaan iti papaya ken kamote ken aba. Kasanonto dagitoy? Tawidendanto pay ngata ni Burik?

“Ammok a dinak pay la maawatan ita. Ngem ipalgakto ti panawen ti palimedko apaman a matayak. Sikanto koma ti mangitanem kaniak. Ket ninto Burik ti agnanayon a bantay iti krusko.”

“Ket no dumakkelto ni Burik, apong?” inamadko idinto a tinaldiapak ti beklat a mangdildilpat iti timidna. “Agsapulton iti ad-adu a taraonna, saan kadi?”

“Siwawawayanton no matayak. Nalawa ti lubong. Adu dagiti parsua. Saanto a agbisin.”

“Kasanon no sumalogto dita purok?”

Nalukaisan dagiti nalabaga a ngipenna iti yiisemna. “Diakton maiturayan ni Burik, Doming. Isunton ti ari kadagiti panggepna.”

Malemen. Nagaponen dagiti abuyo kadagiti bayabas. Pinanunotko ti irasonkonto ken ni nanang no amadenna ti naggapuak. Impambarko ngamin itay agsapa a mapanak idiay ili.

“Maysa manen a malem,” insennaay ni Apong Pilo. “Marikriknakon ti isasangbay ti bukodko a malem. Agtalnanton ti kararuak. Ikarim a tungpalemto ti bilinko. Kayatko nga itinto koma nagpukawan ti sagat ti pakaitanemak.”

“Ikarik, apong,” kinunak.

Nangurat idi akkalenna ti beklat iti siketna. Imbulosna lattan iti daga. Kasla nabilin ni Burik nga umuli iti salamagi sa nagkawiwit iti nagagmuy a sanga.

“Ita a malem ti umuna a pannakawayawayana,” kinunana a kasla naibagasanna ti ikikitak. “Kasangay ni Burik ita. Kabus idi matiliwko. Ita, kabus manen. Kabus a din mabilang, ngem sibabalud. Ket ita a kabus ti isagutko kenkuana.”

“Diyo kadi kayat ti makipagnaed kadakami, apong?” inamadko. “Binigatta a sumarungkartayo ditoy uma.”

“Napateg kaniak daytoy a kalapaw, Doming. Naulimek ditoy ket adayo kadagiti managbasol.”

Nagsennaayak. Pinerrengko. Kasla diak maibaga ti panangay-ayko kenkuana. “Adu dagiti utangko a naimbag a nakem kadakayo,” kinunak. “Kayatkayo a tulongan.”

“Naturedka, Doming.” Nagtungtung-ed. “Ngem dinakto matulongan. Adda dita a purok ti palimedko. Maammuamto.”

Nasipngeten idi agpakadaak. Napaayak. Ngem inkeddengko nga agsubliak.

TININGITINGKO manen ti iggemko a riple. Tinaldiapak ti kalapaw. Naulimek. Awan sa ni Apong Pilo. Saan sa a nangwatwat ita nga agsapa. Inkasak ti riple. Sinapul dagiti matak ni Burik kadagiti nagleppay a sanga ti salamagi. Ngem awan.

Nagsiddukerak idi mataliawko ti bayabas. Daradara ti galut nga alingo. Awan metten dagiti abuyo. Tinaliawko manen ti kalapaw. Silulukat ti ridaw. Sikakartingak nga immasideg. Immuliak.

Napasanudak. Dakkel ti ngiwat ni Burik a nakapasgar. Rumrumsik dagiti matana. Nakakulunikon iti abay ni Apong Pilo a nakaidda. Gunggonek koma ti lakay idi kellaat a dumuklos ti beklat. Pinaltogak. Diak napuntaan. Nagpukaw iti lussok iti suli. Immulogak. Awanen. Immuliak manen.

Ginunggonko ni Apong Pilo. Ngem napasanudak. Natuktukkol dagiti imana. Nalulo ti tengngedna a kasla binaybayo. Ginaw-atko ti riple nga indissok iti datar. Inyibuskon ti balak iti suli a nagpukawan ni Burik. Nakitak nga adda petpetpetan ni Apong Pilo. Inukapko ti dakulapna. Nasdaawak idi makitak ti ladawan ni nanang iti bitin a medalion. Apay nga adda ladawan ni nanang kenkuana?

Sinakruyko ni Apong Pilo tapno yulogko iti kalapaw.—O

(Immuna a naipablaak iti  Bannawag iti Disiembre 9, 1968 , sa iti Mayo 9, 2016 a bilang.)