ALAS tres, nalpasen! Natay aminen a panagayatko kenka! nagallangogan ti uni ni Lhene iti panunot ni Khalid Angelo ket nagtengngaag a nangtalawataw manen kadagiti nataratar a lugan iti kalsada aginggana iti rabaw ti rangtay a masanguananna. Nagkanudkod a nangdissaag iti motorna.

Itay laeng, kasla pila ti naginad a libut dagiti lugan. Naulimek ti aglawlaw. Gapu ngata ta Biernes Santo. Itay agangay, pasaray addan mangbuak a bosina dagiti saan ngatan a makateppel a drayber ti dump truck ken ti trak nga Elf a nagkarga kadagiti tattao. Ita, kalpasan ti tallopulo ket tallo a minuto— segun iti selponna a sangkaiggemna ta no manen kitaenna no adda simmangpet a message nupay ammona met nga awan ta di met aguni ti notifications bell— di payen aginiin dagiti nagulimeken a lugan. Masadut sa payen nga aguni dagiti drayber dagitoy gapu iti tuokda a mangpampanunot no kasano a makaballasiwda iti rangtay ket ti laengen irair dagiti ay-ayamen ti angin a kayo iti bakras ti bantay ken iti pingping ti karayan ti mangmangngeg.

Napasanaltek ni Khalid Angelo. Ania ti kaadda dagitoy a lugan ditoy? inridis ti panunotna. Ngem nagsardeng ta kasla nagallangogan iti bantay ti sungbat ti saludsodna. Kas met laeng iti kaaddam ditoy!

Nagbanang-es. Malas a talaga! Ita pay nga agdardaras! Ket kinitana manen ti selponna.

Masdaaw no apay nga adda trapik ditoy idinto a di met isu ti adu a lugan ti magmagna iti daytoy a rangtay ti Sarrat. Kaaduanna a dagiti aggapu iti Solsona, Dingras, Marcos, Banna, ken Nueva Era a mapan Laoag ken dagiti aggapu iti Piddig a napan iti abagatan, ti dumaldalan ditoy. Ita ketdin, nakaat-atiddogen dagiti kasla nagestasion a lugan.

Sarita

KLASIKO A SARITA: Katawa ti Kabalio

“Apay ngata a natrapik, gayyem?” dinamagna iti drayber ti Elf nga inabayna. Agob-overtake itay iti abaga ti kalsada ngem nagpatengnga met laeng ta awanen ti pangyitiitanna iti motorna.

“Adda kano naibalagbag a container van… eighteen wheeler, kuna dagitay inluganko a napan nagmarites,” inyisem ti drayber nupay malasin a kibkibkiban ti semsem ti anusna. Insadag daytoy ti imana iti tawa ti Elf. “Addadan dita karayan,” innayon daytoy ta nadlaw ngata daytoy ti panangkitana iti likud ti Elf. Insungo daytoy ti karayan nga adda laeng iti babaenda. Kimmalipkip ti kalsada iti bantay ket kalpasan ti awan pay sangaagpa nga abaga ti kalsada, nakaun-unegen a teppang a kasla nagbuok iti bulong ta arig makipatar ti tuktok dagiti kayo a nagtubo iti puon ti bantay a yan metten ti igid ti karayan.

Ditoy lugarda, saan laeng a pagkarga iti irik kada garami ti Elf. Pagkarga pay iti tao a mapan agpipiknik.

“Kasano ngata a nakadanon ditoy dayta a container van? Awan sa met pabrika a pagdeliberanna ditoy ket… adda kadi?” kinunana.

“Awan ti nairanrana no ti Apo ti mangeddeng…”

“Idiay NFC kunak, a, ngem nagserra metten. Ngem tagadita bangir kano ti drayber. Agtrabaho idiay Manila. Kabitnan sa kano ti amona a babai. Natakuatan ti lalaki ti relasionda. Impangtan sa ‘diay lalaki isu a pinagawid ‘diay babai. Awan ngata paglugananna nga agawid, a, isu a dayta eighteen wheeler ti inyawidnan.” Nagkatawa manen ti lalaki. “Pagdaksanna, immunan a nakadanon iti asawana ti aramidna ta inyawag sa ti amona a lalaki iti asawana. Siguro, adda pay laeng iti dalan, sinalangaden ti asawana. Nangnangngegmo siguro metten ti kinauyong dagiti babbai a Waray. Waray kano ti baketna ket.”

“Awan gasatna?” Nagpakamatay a dagus ti simrek iti panunotna.

“Naigawiddan sa ta nabayag kano met a nagtatakder iti rabaw ti paladpad ti rangtay.” Nagkatawa manen ti drayber. “Mabuteng sa met a tumapuak!”

Bangbangir ti isemna a nakipagkatawa.

Saan a nalaka ti agpakamatay! Ginandatna idin dayta.

“Di pay la dita ti nangigarangugonganna iti trakna,” kinuna manen ti drayber ti elf. “Tapno awan ti maperhuisiona a tao…”

Koma nga’d laengen… inyanamongna iti bagina. Ta no intapuak ti drayber ti trak iti teppang, nakadanon koman iti papananna! Ngem kinunana laengen: “Ania pay laeng ngarud ngata ti kukueenda a di mangikkat iti trak?”

“Dayta ngarud ti dakesna ta pinuoran ti sal-ot a drayber ti makina ti lugan. Impabalagbagna pay! Namak pay a rigat nga ikkaten? Mangiramraman ngarud. Napukaw sa ketdi ti mulengleng ti nakemna. Imbes nga addaakon idiay baba a makiin-inum, addaak met ditoy a kasla makiliblibut!”

Alisto ti agbagtit no adu ti parikut! limteng iti panunotna. Ngem dinan insawang ta patienna a saan a kas kenkuana a maawatan ti kasarsaritana ti kasasaad ti drayber ti trak.

Kinitana manen ti selponna.

Ket immaweng manen iti panunotna ti pangta ni Lhene. Alas tres, Angelo! No awanka pay ditoy, lipatennakon!

Ngem tallopulo a minuto laengen sa alas tres!

Ania ti aramidenna?

Ibatinan ti motorna ket magmagna?

Ngem uray pay tumaray, saannen a makaabot. Nawatiwat pay ti pito a kilometro a kaadayo ti balay da Lhene.

Ngem intanamitimna: Urayennak, Lhene. Urayennak… Umayakon!

Insapulna ti motorna iti mabalin a pangilusotannna. Nasaysayaat met laeng no iti abaga ti kalsada ti pagyananna. Narigatan a nangyisek-isek iti motor ngem naikalikagumna met laeng ti rimmuar.

Inabayna ti motor idi addan iti akikid nga abaga ti kalsada. Idi makadanon iti sangi ti rangtay, natakuatanna nga awanen ti letletanna.

Nabennat ti tengngedna iti panangtalawatawna manen iti masanguananna. Talaga nga awanen ti paglusotanna. Naparasaw.

Agsansanaltek a nangy-stand iti motorna iti igid. Nagna a nagturong iti rangtay. Nagtakder iti akinkanigid a sangi ti rangtay. Nalawag a makitana ti naibalagbag a lugan. Naamirisna a saan gayam a nairanta a naibalagbag. Natulid daytoy ket sinaltar ti kutit daytoy ti maysa a paset ti landok a paladpad ti rangtay. Mabalin a pagnaanna daytoy a paset, ngem kasano nga ilasatna ti motorna? Ken adda met luglugan iti bangir a pungto ti rangtay. Manen, masmasdaaw no kasano a nabunnong ti kastoy ti kaaduna a lugan ditoy. Kas kenkuana ngata nga impilitda met ti immasideg iti trak ta mangnamnamada a makaballasiwda? Ngem dagiti naud-udi a dimteng, ammoda la ngaruden nga awan ti dalanda, nagpilitda pay laeng.

No maminsan, agpayso a nakakaskasdaaw ti biag, ken adda dagiti banag a narigat nga ilawlawag.

Agsensennaay, agsubli koman iti motorna ngem napasardeng idi makangngeg iti riaw ken ikkis. Timman-aw iti rangtay. Pangadaywen iti yanna ti yan ti urit ti danum ti karayan ta adda daytoy iti dandani tengnga ti nasurok a sangagasut a metro a rangtay ngem nalawag a makitana dagiti agburburak iti rama. Apagisu nga ipuruak ti maysa ti rineppet a kassangatda iti ruar ti nagennedan a rama.

Nagladawdan nga agburak, nakunana iti bagina. Kadawyan nga alas nuebe koma agingga iti alas dos ti panagburak ta no nalamiisen ti tiempo agpasiaren dagiti lames.

Makaringgor dagiti nanglawlaw iti screen a pinangtayada iti sinangatda a rineppet. Adda pagiinnagawanda a tukmaan iti screen. Dua laeng ti kayatna a sawen dayta. Adda naalada a dakkel wenno adu ti bimmalay ti nginarpet. Madamdama pay, itag-ay ti maysa a barito ti nakadakdakkel a karpa. Saan nga isu ti nawalat ngem nalukmeg. Dakdakkel pay bassit koma, isun ti kunkuna dagiti lallakay idi a kasla pungan ti ubing.

Naglabbet ti mariknana iti nakitana a kinaragsak dagiti agburburak. Aldaw kadi ti panagraragsak ti Biernes Santo wenno aldaw ti panagladingit? No isuna laeng, rumbeng a naragsak dagiti tao ta rambakan ti pannakasubbot ti tao kadagiti basbasolda.

Ditoy lugarda, adu dagiti Katoliko ti padana a mapan agpipiknik iti karayan. Kastan ti nakitana nga aramid sipud adda puotna. Sakbay pay ti idadanon ti Nangina nga Aldaw, tumakderen dagiti sapawsapaw dagiti agpipiknik. Saan laeng nga agpapangan ti obrada. Adu pay ti agiinum. Dina ammo no basol nga aramid dayta wenno saan ta natakuatanna bayat ti kaaddana iti Manila nga adda dagiti lugar a maiparit pay ti agdigos. Ngem iti lugarda, agdidigosda la ngaruden, agiinumda pay. Ken napalalo a riaw dagiti agburak no kasta nga adda dakkel a lames a maalada idinto nga iti takdang, iti kabalbalayan, yunget dagiti babbaket ti makaringgor. Dimo madlaw, aya, nga awan pay mangngegmo nga aguni a tumatayab ta ngilinenda? kunada. Kasla met pudno dayta a pammaliiwda. Uray ita, awan man laeng ti mangngegna nga aguni a tumatayab.

Iparit pay dagiti babbaket idi ti aglayat. Apay, Kudioka? kunada man. Dayta ngata ti gapuna nga awan obra dagiti tattao idi no di agkayas iti magey. Ania ket a budona a trabaho daytan aglalo no nangalog ta natubbog. Arpawanna idi iti sako dagiti luppona no agkayas ta no maaplitan ti kudilna, kumutukot ti budo iti panagriknana. Pagsiddaawanna kadagiti lallakay ta no makariknada iti budo, ikuskosda lattan iti kudilda ti kutsilio wenno kumpay a pagkaykayasda. Saanda met a mabuduan.

Kaaduan nga ilibasna ti mapan makipiknik idi ta kasaelna ti agkayas iti maguey. Agawidto met laeng apaman a makapangan ta kamakamenna ti alas tres idiay simbaan para iti pammugsot. Anib kano ti nagbugsotan ni “Apo Jesus” isu a mapan makiin-innagaw idi.

Kinapudnona, no saan a gapu iti awag ni Lhene, adda koma met a makipikpiknik ita iti  karayan iti batogda.

“Nagrama dagiti annakmo,” inyawag ni Trining idi arinunos ti Enero, “agpipikniktayo kano.”

Am-ammona ni Trining. No ania ti ibagana, isu. Saan nga agpalpalaw-as. Isu a daytoy piknik nga imbagana, piknik a talaga. Awanen ti sabali.

Alisto laeng nga ibagana a dina masango. Patien a dagus ni Trining dayta. Ta kankanayon a maawatan daytoy. Isuna laeng ta naawatanna met a dagiti annakna ti agkalikagum iti kaaddana met koma iti daytoy a Semana Santa iti sidongda. Naamirisna met a babbaro gayamen dagiti annakna. Saanna a nadnadlaw, a, ta manmano met nga agawid kadakuada.

Nagsammaked ita iti sementado a paladpad ti rangtay bayat ti panangbuyana kadagiti agburburak. Idi agangay, limmaktaw ket nagtugaw iti paladpad.

“Ne, ibagam, a, gayyem, no isaupmo ni daytay maysa a bagtit?”

Nakabangbangag ti timek ket uray la a nakigtot. Tinaliawna ti nagsao. Dakkel a lalaki a barbasan ken nabaked ket no saan koma a nakatugaw iti sango ti manibela ti bagon a pagbunag iti darat, mapagbiddutanna a pahinante daytoy.

Kayatna nga iseman ti barbasan ngem dina napilit ti bagina nga agbalin a naragsak. Nagbalin a serioso ti langa ti barbasan. Kellaat, nagparang iti alintataona dagiti senturion iti senakulo a mabuybuyana idiay Malibay idiay Pasay ken dagiti para saplit kadagiti agpempenitensia iti kaaldawan ni Biernes Santo.

Nagkidem.  Ngem nagmulagat met laeng a dagus. Napakiet pay ta kasla ti bagina ti nakitana a sapsapliten dagiti “Hudio” a nailuod iti droga idiay Malibay.

“Hoy!” Impukkaw ti barbasan. Nabangbangag man itan ti bosesna ta natibnokanen iti unget.

“Dika madanagan ta diak agpakamatay,” kinunana.

“Umadayoka ngarud dita ket no iduronnaka ti nakaisigudam!”

“Buyaek laeng dagidiay agburburak.”

“Adda bengngegmo, aya? Siguro, pagparparikutandaka dagiti kakabagiam…”

Binay-annan nga agsaosao ti barbasan.

“Awan sapulem nga agpayso iti tao itan... ‘ta la bagbagida ti ammodan. Napia no dida mangiramraman…” intuloy ti barbasan ti nagsaosao.

Nadlawna, pengpengdanen ti barbasan ti pungtotna. Dimsaag ket tinalaytayna ti abaga ti rangtay a nairanta a pagnaan ti tao.

Nagsardeng met laeng iti maadaywanna ti barbasan. Tinallikudanna ti barandilas sa linagtolagto dagiti matana dagiti kasla nangestasion a prosesion ti lugan. No apay nga awan ti mayat nga agsubli kadagitoy.

Immallatiw iti kanawan a bangir ti rangtay. Addada met agbuburak ken agpipiknik.

Kinitana manen ti selponna. Nakurang a lima a minuto laengen sa agalas tres.

Agngilngilangil a kimmita iti trak a nangserra iti dalanda.

“Natuok ti aguray, ania?” kinuna ti nakakuliglig a lakay.

“Wen ngarud, ama.”

“Iti langam, addan sa ket maorasan a kamkamakamem idiay bangir?”

“Ti pammugsot!” Bangbangir ti isemna a simmungbat.

Nanglangit ti lakay. “Naladawkan, a, barok.”

Husto ti lakay. Ngem ania ngarud ti aramidenna?

“Panagaawid ngaruden, ama?” Kayatna a sawen, agsublidan.

“Ay, yuraykon, barok. Dandani itan ‘tay mangguyod iti dayta lugan. Umayen, kunada pay laeng itay.”

Maawatanna itan no apay nga awan met laengen ti agsubli kadagiti lugan. Ngem inton ano ti dandanin aglalo ket nangina nga aldaw?

“Ti ket kimalas, aya, ama?” kinunana. Implastarna ti nagsanggir iti paladpad ti rangtay.

“Ay, saan a malas, barok. No saan a napasamak daytoy, di met ammo no adda dakdakes a napasamak kadatao. No nasapsapaak koma met, amangan no naiddaannak dayta trak. Ta saan sa kano met a natulid dayta itay. Adda kano iti asideg ti sangi ti rangtay itay. Ngem itay adun ti naummong a luglugan, pinasarubsobnan dagiti adda ditoy bangirtayo.”

Napangilangil. Kitaem kadi ti damag. Ditoy pay laeng puonna, agduduman ti panaritaanda.

“Daydiay adda iti sango a nailadan ti trak,” intuloy ti lakay, “linabsannak dita Dingras… Kayatko a sawen, napasamak daytoy ta adda kaipapanna amin kadatayo. Awan ti nairanrana no ti Apo ti mangeddeng…”

Kayatna kadi a sawen a naikari nga agsinada ken Lhene?

Awan iti nakemna a nangkita iti oras iti selponna. Nalabesen nga alas tres.

Nagrigat la ketdin ti kasasaadna…

Awan iti nakemna a napan nagtugaw iti sangi ti rangtay.

Idi inawagan ni Trining, impakaammona a dagus ken ni Lhene ti kiddaw daytoy.

“Nagsuertenan!” kinuna a dagus ni Lhene. “Di pay la napnek iti panagawidmo idi sangatawen?”

Nagawid ngamin ditoy idi sakbay ti Paskua itay napalabas a tawen.

“Ngem dagiti ubbing ti nagkiddaw…” inrasonna.

 “Maituredmo ti mangpanaw kaniak nga asawam? No kayatmo, isuda ti pakidennaamon!”

Iti dayta a kinuna ni Lhene, saanen a makipinnapilit. Ta ammonan ti sumaruno a mapasamak: ikaritnan ti panagsinada. Saanna a kabaelan dayta. Ay-ayatenna ni Lhene. Unay-unay. Ket dina kayat a mapukawna. Kas kuna ni Lhene idi agbasbasada pay laeng iti hayskul, naikarida iti tunggal maysa. Soulmate. Patienna dayta.

Ngem ay-ayatenna met ni Trining.

“Gapu ta naikkannaka iti annak!” kuna ni Lhene. “Ngem annak kadi ti pagrukodan iti panagayat iti maysa a tao?”

Saan, masungbatanna ita. Ta umuk-ukuok iti barukongna nga ay-ayatenna unay ni Lhene. Dayta ti gapuna nga uray nalpasen ti ultimatum daytoy kenkuana, mangnamnama pay laeng nga agur-uray kenkuana. Dayta ti gapuna nga adda pay laeng ditoy imbes nga agsubli ken ni Trining ken dagiti dua nga annakna.

Ti pudno, ipapanna a saan a nagawid ni Lhene. Ti ammona, adda idiay Malibay.

“Makonsiensiaka laeng, isu a kayatmo manen ti agawid kadagiti annakmo,” kinuna ni Lhene idi nagsaritada.

Siguro, makonsiensia nga agpayso. Kasano, mabilbilang ti pannakidennana kadagiti annakna. Sa laeng agtitiponda no umannugot ni Lhene.

Isudan ken Lhene a kalugaranna sakbay a nagsarakda ken Trining a tagaballasiw ti karayan. Damo pay laeng a panagkitada, nariknanan ti panagduyos ni Trining kenkuana. Ay-ayatenna met ni Trining, siguradona dayta. Immirut pay dayta a rikna idi ag-abroad ni Lhene. Sa pagammuan lattan ta awanen ti damagna iti daytoy.

Nagpudno ken ni Trining. Saanna nga inlimed agraman ti maipanggep kadakuada ken Lhene. Naawatan ni Lhene. Nagtiponda. Dua a tawen laeng, duan ti bungada. Naragsakda aglalo ket mannakaawat ni Trining.

“Naragsakka la ketdi, naragsakakon…” kanayon a kunkuna ni Trining.

Awan koman ti parikutda, ngem kellaat a nagparang ni Lhene. Ket kinasaritana ni Trining.

“Alaek ti kukuak,” kuna ni Lhene ken ni Trining.

“Alaem uray kukuak no pakaragsakanna,” kinuna met ni Trining.

Nagawid idiay lugarda ni Lhene a nakaragragsak. Nabati ni Trining nga agsangsangit. Di ammo ni Khalid Angelo ti aramidenna idi.

Maymaysa ti sinaludsod ni Trining idi. “Ay-ayatem kadi ni Lhene?”

Saan a nakauni a dagus. Ta pudno nga ay-ayatenna ni Lhene.

“Ngem ay-ayatenka met mamatika man ken saan,” impasingkedna. “Naladaw laeng a nagam-ammota…”

“Awan ti naladaw iti pudno nga ayat…” impetteng ni Trining. “Inka kenkuana. Umanayen a ragsakko ti pannakaammok a naragsakka iti sidongna. Laglagipem koma laeng dagiti annakmo…”

Ngem narasay dagita a ‘pannakalagipna’ kadagiti annakna ta manmano met a palubosan ni Lhene. Iti panagbakasionna iti napalabas a tawen, saanna man laeng nga inkankano unay dagiti annakna. Nakigtot laengen idi ibaga ni Trining a nagrama dagitoy. Babbarodan, kuna ni Trining. Ngem saan a dayta ti nakasukitan unay ti riknana. Saan ngata a nasirok ni Trining daytoy ngem kayat dagiti annakna nga aponen ti panagayatna a kas ama! A mano a tawen nga impaidamna?

Nadagsen unay kenkuana dayta. Ket impilitna ken ni Lhene ti panagawidna itoy a Semana Santa.

“Agpenitensiaka koma ketdi… tapno mapukaw dagiti basbasolmo,” insingasing met ni Lhene.

Apay ketdin a saan? Pampanunotennan dayta sipud nabuyana dagiti agpempenitensia idiay Malibay. Ngem idi Martes, nagbaliw ti panunotna ket kinasaritana ni Lhene.

“Uray daytoy laengen ti panagawidko kadakuada iti daytoy a tawen,” inkarina.

“Aramidem ‘ta kayatmo ta aramidek met ti kayatko!” inkarit ni Lhene.

Ngem idi lailuenna iti rabii, rimmukma met laeng daytoy.

“Basta daytoyen ti maudi, wen?” kinuna pay daytoy.

Nagkari. Insapatana pay. “Urayennak, agsubliak kenka,” impasingkedna.

Ngem itay agrubrubuatda nga agaama a mapan agpipiknik idiay karayan, isu met ti yaawag ni Lhene a nangipakaammo iti panagawidna. Ipagarupna nga ang-angawen laeng ni Lhene isu a nagtuloyda iti karayan. Madaman a genggennedanda ti rama dagiti annakna itay umawag manen ni Lhene ket nangted iti ultimatum: masapul a mapanna danonen idiay balayda. Alas tres!

Ania a pannakaarikattotnan. Dina ammo ti aramidenna. Tumakdang a saan. Dina mapanunot ti kasasaadna no mapukawna ni Lhene.

“Inkan,” kinuna ni Joseph, ti agtawen iti sangapulo ket pito nga inaunana.

Uray saan a nagun-uni ni Mario a buridekna, maibagasan a maawatan met daytoy ti kasasaadna.

“Ngem kasanon ti pannakilibuttayo inton rabii…” dandani dina naibalikas. Ta planodan dayta.

“Naruamkami met nga awanka, amang…” Ni manen Joseph.

Amang! Kasla adda nakalbit a paset ti kinataona. Damo a simken kenkuana dayta a rikna, ket nagmalanga. Natiag laeng gapu iti panangdagdag ni Trining kenkuana.

Immay pinalubosan ni Trining. Isu pay ti nangisagana kadagiti aruatenna.

“Agan-annadka…” impakada ni Trining. “Ken… laglagipem koma dagiti annakmo…”

Nangngegnan dayta idi. Idi pinalubosan manen ni Trining.

Ngem adtoy, saanna a nakamakam ti inted ni Lhene nga ultimatum. Dina met napupuotan ti panaglabas ti oras. Lumlumnek gayamen ti init ket nakalablabagan ti danum ti karayan. Ad-adda metten ti ringgor dagiti agiimum a nabati kadagiti simmalog a nagpipiknik. Naipaigidda pay gayamen ti trak ket mabalinen a dumalan ti motor. Ita, kasla kayatna ti mamati iti kinuna ti lakay nga adda gapuna a napasamak daytoy a desgrasia.

Tinurongna ti motorna. Sinakayanna. Pinagandarna. Ngem imbes nga agpalaud a mangballasiw iti rangtay, binaw-ingna ketdi ti manibela iti abagatan. Kumawiwit ti lamiis a mangsabet iti napegges a motor ngem dina ingginggina. Makamakamko pay! ipukpukkaw ketdi ti panunotna.

Apagisu nga aglikko ti maudi a santo a mailibut idi makadanon iti pagserkan ti purokda. Dinissaaganna ti motorna sa inabayna ket dimmanggay iti libut.

“Apay a dimo ibaklay ‘ta krusmo, ‘Gelo?” adda nangipukkaw kadagiti mangpalpalabas iti libut.

Nginiitanna daytoy iti apagbiit sa tinalawatawanna ti masungad a pagpikoran. Adda sadiay dagiti annakna a sumabat iti libut. Ammona, adda met sadiay ni Trining. Pudno, dida nagkasar. Ngem maamirisna ita, isu ti pudpudno nga asawana.—O

(Naipablaak iti Bannawag iti Abril 1-15, 2023 a bilang.)