(Maudi iti 2 a Paset)
ITI sardam, idi addan ni Moro iti kuadra, nasinga iti panagngatngatingatna.
“Daytoy kad’ laengen bugguong a kinamatisan ti sidaen?” kinuna ni Manong Berto.
“Wen,” insungbat ni Manang Epang.
KLASIKO A SARITA: Katawa ti Kabalio
“Ket no inikkanka met iti kuarta.”
“Ti pisos idi naminsan nga aldaw? Inggatangko iti bugguong ti treinta sentimos, kamatis ti beinte ken agas ti tianko ti salapi.”
“Agas ti tianmo?”
“Managsakit ti tianko. Gimmatangak iti daytay taga-Manila nga aglaklako iti agas.”
“Daytay nalusiaw ken kullapit a lalaki?”
“Wen. Ket idi nagatangko ti agasko, awanen ti kuartak. Dinakto met ikkan iti nawadwad bassit. Kaykayatmo nga isukmon dita tianggi ni Manang Marta.”
Timmakder ngata ni Manong Berto ta nangngeg ni Moro ti naiduron a tugaw ken natnag a pinggan iti datar. “Dinak man sermonan!” imbugtak ni Manong Berto, a napasarunuan iti kanalpaak ken angek.
Nagsennaay ni Moro ta kenkuana, saan a mabalin uray iti tagainep laeng, a dangran ti lalaki ti babai. Awan pay ti napuotanna a kalakian a kabalio a nangkugtar ken nangkagat iti kabayan. Awan pay nakitana a kalakian nga aso a nangkagat iti kabayan. Awan pay ti kawitan a nakipallot iti upa.
Iti agsapa, nasapa a pinadigos ni Manong Berto ni Moro idiay waig. Sa pinakanna iti sangapirit a tuyo a naikanaw iti danum ket insingkawna iti kalesa. Biernes ita ket tienda idiay ili.
Innem ti pasaheroda idi agudongda ken pito idi umawayda. Peseta ti plete ti maysa ket ammo ni Moro a nakateggeddan iti dua a pisos ket tallo peseta. Ngem saan a gimmatang ni Manong Berto iti sidaen wenno ania man nga ipasarabona ken ni Manang Epang.
Imbulos ni Manong Berto ni Moro iti tianggi ni Manang Marta idi maiwarsina ti buggona iti aldaw. Kaduana da Labang ken Puraw, nagarab ni Moro iti batog ti pagtagilakuan ni Manang Marta. Naragsak ni Labang ta impusingnan ti urbonna. Ngem ni Puraw ti inasitgan ni Moro. Sinaepna ni Puraw. Nagngirsi ni Puraw. Saan a nagkutkuti.
Saan a nagtagtagari ni Labang. Nagpaamianan. Nakita ni Moro ni Eskoro iti batog ti kamposanto.
Iti malem, tiniliw ni Manong Berto ni Moro. Insingkawna iti kalesa ket napan nangala ni Manong Berto iti tallo a botelian iti tianggi ni Manang Marta. Simmurot ni Manang Marta.
“Malem sa met unayen,” kinuna ti babai.
“Saan pay,” insungbat ni Manong Berto. “Addanto pay la init no makadanonta idiay San Miguel. Maminmano met ti gumatang iti basi. Apagaponto dagiti manok no makasublita."
Sinurotda ti dalan nga agpa-ili. Nagin-inayad ni Moro.
“Dika unay dumenden kaniak,” kinuna ni Manang Marta, “addata pay la iti bario.”
Nakaruarda iti bario.
“’Ta gurongmo,” kinuna ni Manang Marta.
“Awan la ngarud ti makakitkita,” kinuna ni Manong Berto.
Nainayad ti panagtaray ni Moro ken nasdaaw ta saan a naablatan. Kasla adda agsulsultop iti bisukol. Nagsardeng tapno agallingag.
“Kitaem man, pati kabalio, makigtot pay,” indillaw ni Manang Marta.
“Daytoy ketdi a kabalio,” kinuna ni Manong Berto, ket ammo lattan ni Moro nga inuyos ni Manong Berto ti kullayot iti tubong iti kanigid a pagiggaman iti sango. Inngusod ni Manong Berto ti murdong ti pagiggaman ti pagbaut iti akinsango a tugaw ket iti apagdarikmat, kimmawiwiten ti murdong ti pagbaut iti kanigid a bakrang ni Moro.
Pinardasan ni Moro ti timmaray.
Adda manen nangngegna ngem saanen a nasinga.
“Napalaloka met, dandaniak la malmes!”
Nalabsanda ti poblasion ket addadan iti batog ti kabakiran sakbay ti San Miguel.
Kas kinuna ni Manong Berto, nabiit ti pananggatangda iti basi ket nailugan manen dagiti botelion a napnon iti basi. Naglugan dagiti dua ket inrugidan ti biahe nga agsubli.
Idi addadan iti batog ti kabakiran, pinagsardeng ni Manong Berto ni Moro sa inturongna iti kabakiran, iti linged dagiti babassit a kayo ken pinuon ti banay.
Immulog dagiti dua.
“Napalalo nga agpayso ti wawko,” kinuna ni Manang Marta. “Ngem agpayso met laeng nga adda ubbog dita?”
“Adda no kunak,”impatengteng ni Manong Berto. “Dita labes dagiti ledda.”
Kagudua ngata ti oras ti panaguray ni Moro.
ITI sardam, idi maiwarsina ti buggona, kalpasan ti panangtungpana manen ken ni Manang Epang maipapan iti kuarta, basi, sakit ti tian ken agas, naglayon ni Manong Berto iti tianggi ni Manang Marta. Dandanin tengnga ti rabii idi isangpet ti tallo a lallaki.
Iti kabigatanna, nabayagen a nakatangkayag ti init ngem adda pay la ni Moro iti kuadra. Adda pay la ni Manong Berto iti iddana. Ngem rimmuar met la ni Moro idi napan rinuk-atan ti maysa a kabsat ni Manong Berto. Napan iti kalsada. Nagarab iti teppang ti kanal.
Dimteng da Eskoro, Puraw ken Labang ken sabsabali pay a kabalio.
“Ania ti madamag, gayyem?” sinaludsod ni Eskoro.
“Ania ngay ti madamag?” sinaludsod ni Moro.
“Aglibakka pay laeng,” kinuna ni Labang. “Ammon amin a bumario.”
“Ti ania?”
“Ti panagtalaw ti taom a babai idi rabii,” kinuna ni Puraw. “Nakitaray ni Manang Epang itay parbangon iti daytay taga-Manila nga aglaklako iti agas.”
“Ket ni Manong Berto?” sinaludsod ni Eskoro.
“Matmaturog pay laeng.”
“Dayta man ti lalaki ta nalaing a maturog!”
“Nasayaat met no kasta,” insarurong ni Puraw. “Saan a madangran iti banag a dina pay ammo.”
“Ngem nasiputam kadi ida, gayyem?” sinaludsod ni Eskoro ken ni Moro.
“Wen. Nakitak ida a rimmuar iti solar ken nangpanurnor iti dalan nga agpaamianan itay dandanin aglawag.”
“Ngem dimo laengen kinugtaran ti alad ti kuadra, wenno naggaraigika koma tapno makariing ni Manong Berto?” kinuna ni Labang.
“Apay koma a riingek?” kinuna ni Moro. “Katawaakto ketdi, a, no makariing. Mangngegnanton ti katawa ti kabalio.”—O
