Sarita ni MARCELINO A. FORONDA, JR.
(Immuna a naipablaak iti Hulio 4, 1949; sa iti Mayo 15, 2017 a bilang ti Bannawag.)
SILILIDAY ni Baket Juana nga immuli iti balay. Inlukatna ti ridaw a siaalikaka sa simrek. Naimatanganna ti agkaiwara a rugit ken gargaret iti uneg ti balay. Nagturong iti suli ket kalpasan ti panangsaplidna iti rabaw ti papag, inyunnatna ti bagina ket pinadasna ti rumidep.
Ngem kas iti kagulib dagiti naglabas a rabii, kasta man met laengen ti karanggas daytoy a kanito. Nupay nabannog unayen ti bagina gapu iti nabayag a panagpuypuyatna ken kasta met ti naisangsangayan a panagsakit ti nakemna, dina man pulos naala ti turogna.
Nagballikid ket gapu iti kinadagaang ti rabii, inwalinna ti ulesna. Nangngegna ti panagtaul dagiti aso ken ti panagtaraok dagiti kawitan ket iti panunotna, ammona nga agarup tumengnga ti rabiin. Immuneg ti napudot a pul-oy ti kalgaw ket inagkanna ti mugingna a kas man kayatna nga italaw dagiti makasabidong a pampanunot a nangkulkol iti isipna.
ABABA A SARITA: Adenium Bloom, M.D.
Ngem awan man ti gawayna. Naipalagip dagiti balikas a panangliwliwa ni Baket Istak kenkuana: “Kasta laeng ti biag, komadre,” insawang ‘toy baket. “Dayta ngata ti naikari a lak-amen!”
“Ngem ania la ket dagitoy a rigatkon!” imbalikasna met. “Narigatko payen nga ibturan ida….”
“Agtalektayo laeng iti Dios… No dakkel ti banag a mapukawmo, inanamaek a dakdakkelto pay ti isubad ti Dios kenka….”
“Awan pay kanito a mabalinko a kunaen a panagragsakko….” insawangna manen. “Manipud pay addan puotko, bin-ig a rigaten ti linaklak-amko.”
Iti panunot ni Baket Juana, ammona ti kinapudno dagitoy a balikasna. Nalagipna ti kinaubingna. Nalagipna ti nasabrak a pannakaadipenna idi simrek a patagtagabo iti maysa a kaamaan dagiti Kastila idiay Manila. Nupay impanna amin a kabaelanna a nagpaay kadagiti Kastila, awan man a pulos ti naipalak-am kenkuana no di bin-ig a rigat ken pannakairurumen. Kas man maysa nga ayup ti nakayariganna.
Nalagipna met ti panagyanna iti balay ti maysa a kaamaan dagiti Amerikano idi dina naibturanen ti rigat nga impalpalak-am dagiti Kastila kenkuana. Nalaing met kadagiti Amerikano kenkuana ngem ti panunot a maysa laeng a babaonen ti kas man nangted iti sakit ti nakemna. Idinto a nasayaat ti sueldo nga intedda kenkuana, inagawaanna ti nagurnong ket idi nakaurnong iti nawadwad bassit a pirak, nagsubli man met laengen iti purok a naggapuanna.
Saan pay a nagpatingga dagiti agtataruptop a rigat a linaklak-amna. Kas pay la saan a nauma ti Dios a nanggugor kenkuana ket iti sidong ti lalaki a nangyawatanna iti ayatna ken ninamnamana a pakabirokanna iti tulong ken pannaranay, awan man sabali a nasarakanna no di ti naidumduma a pannakaidadanes. Dua la ngaruden ti bungada idi ngem di pay laeng binalbaliwan ni Lakay Ponso nga asawana ti dakes a kababalinna. Ket kas iti napaypayso a mammartek, mannugal ken managdadael iti kanito kadagiti di umno a pagliwliwaan, awan man ti impapaay ni Lakay Ponso kenkuana no di bin-ig a tungpa, sulong ken kugtar.
Nupay kasdi ni Lakay Ponso, inay-ayat la ni Baket Juana. Inay-ayatna ket mabalinna a kunaen a dayta nga ayat ti binalon ti lakay idi pimmusay gapu iti panangbagkong kenkuana ti maysa a tulisan.
Ngem adda pay sabali a banag a narigat a malipatan ni Baket Juana. Silalasbangto nga agnanayon iti isipna ti tuok ken pagel nga impaay dagiti nadangkok a Hapones kenkuana.
Iti yanna nga agid-idda, napuotan ni Baket Juana ti panaganug-ogna. Inlingedna ti ulona ti pungan ket impapasna ti nagsainnek. Inyapputna manen dagiti imana iti rupana ket ti di maipeksa a leddaang ti sipapait a limmasat iti karabukobna. Nagin-inut a simmubli dagiti sabali pay a balikas ni Baket Istak.
“No maminsan narigat nga awatentayo dagiti pannubok ti Dios!” inlatak idi ti komadrena. “Idinto a kasla patinayon a siraragsak dagiti dadduma, kasta met adda dagiti kasla sililiday nga agnanayon.”
“Maysaak ngatan kadagiti parsua a sililiday nga agnanayon, komadre,” inyesngawna.
“Mabalin a kasta ti panangipagarupmo, komadre,” insungbat met ni Baket Istak, “ngem ti kinapudnona, awan ti siraragsak wenno sililiday nga agnanayon.” Nagsardeng iti apagdarikmat ngem kalpasanna intuloyna. “Kadagiti adu unay a pakayarigan ti biag, maibilang ti kasasaad ti bulan. Aglayag ti bulan iti awanan ulep a tangatang ngem mabalin met nga addanto la kanito a panagparang dagiti ulep ket sallukobanda ti rupana,” insawang ni Baket Istak kadagiti balikas a nangipamatmat iti ayatna kadagiti nainsabsabongan a balikas.
Saan a nagtimtimek ni Baket Juana.
“Agurayka, komadre, ta ituloyko la ti pangngarigko,” insaridat ni Baket Istak ket inturongna a sipapasnek dagiti matana ken ni komadrena. “Kas nasaok kenka itay, mayarig ti biag iti bulan ket dagiti ulep a mangbengbeng kenkuana, isuda met dagiti leddaang ken sakit ti nakemtayo. Ngem ituloyko nga ibaga a saan nga agnanayon dagiti ulep a maibengbeng iti bulan. Adda kanito a panangipug-aw kadakuada ti nalailo nga angin ket padasenda ti agdaliasat kadagiti sabali a disso ket iti apagapaman maimatanganen ti bulan a siraragsak, awanen ti panagsikor a makita iti langana”
Ammo ngata ni Baket Istak a nabayagen a napaliiwna dagitoy nga insawsawang ti komadrena maipanggep kadagiti bambanag a naibugas iti panagbiag ta adun ti padpadasna maipapan iti bakal iti biag. Ket insawang ti komadrena dagitoy iti ayatna a mangliwliwa kenkuana.
Iti yanna nga agid-idda, nagballikid manen ni Baket Juana. Inturongna dagiti matana iti ruar ket pinadasna a binirok ti kinapudno dagiti imbagbaga ti komadrena kenkuana. Imbatona dagiti matana iti tangatang ket naduktalanna a nailingeden ti rupa ti bulan iti likudan dagiti napuskol nga ulep— nangisit ken makaidagel. Inlansana dagiti matana iti nailinged a langa ti bulan ket nupay nariknana ti ilalabas ti napigsa nga angin a namagkarasakas kadagiti bulbulong iti arubayanda, dina man maimatangan ti pannakaisursurot dagiti ulep tapno maruk-atan met koma dagiti sibabalud a sinamar ti bulan.
“Mayarig unay ti panagbiagko— agnanayon a sikukumot kadagiti nangisit nga ulep ti panagsagaba ken panagitured,” intanamitimna ket iti daydi a kanito, kas man naawan amin nga inanamana— inanama a nabalinanna koma a nakaptan, a nagkamangan tapno mapalag-anan koma met bassit ti naidumduma a panagibturna.
Inikkatna ti ikikitana iti bulan ket nagkidem. Nangyunnoy iti maysa a kararag: “Diosko, kaasiam ti kararua ni Isabelo ket isublim met ni Luis kaniak!”
“Isabelo! Luis!” intanamitimna ket inrugina manen ti nagsennaay. Iti sumagmamano pay a kanito, kasta unayen ti panagsangsangitna.
Immapay iti isipna dagiti napasamak. Nabiit pay la ngamin ket limmabasda iti mugingna a kas man dagiti agsasarutsot a paset ti pelikula.
“Napapatay ni Isabelo!” impadamag ti pannakabagi ti linteg.
Naklaat ni Baket Juana iti daydi a kanito ket dina ammo ti inar-aramidna. Nagdung-aw a silaladingit.
“Asino ti nangpapatay? Asino?”
“Binagkong ni manongna.”
“Ni manongna… ni Luis! Diosko! Diosko!”
Dandani natalimudaw ni Baket Juana.
(Adda tuloyna)
