Sarita ni MARCELINO A. FORONDA, JR.
Ammona a nalaing ti kababalin dagiti agkabsat. Nagaget ken nalaing nga agtrabaho ti naud-udi, ni Isabelo. Idi kasangsangpet dagiti Amerikano, maysa kadagiti napan nagtrabaho idiay San Fernando. Nagkapatas sadiay ket idinto a nasayaat met bassit ti sueldona, nakaurnong iti bassit a kuarta ket daytoy ti nagpuonanna idi nagsubli iti purokda a nangipatakderanna iti tienda. Babaen ti anepna, nagbalin a nasayaat ti panagbiag ti kaamaanna. Ngem saan laeng a ti kinagagetna ti nakaigapuan ti irarang-ay ti kaamaanna: dina ammo ti aginum ket saan met nakisugsugal.
Maisupadi unay ni Luis kenkuana. “Immala la unay iti daydi Dios-ti-aluadna nga amana,” pasaray itantanamitim ni Baket Juana. Mannugal nupay awan ti namnamaenna a pangalaanna iti mabalinnanto a pagbayad kadagiti adu unayen nga inut-utangna nga insugal. Managbartek ken naayat pay nga agragragsak iti sidong dagiti babbai a pagduaduaan ti kasasaadda.
“Masapul a padapada amin dagiti tattao,” imbatad ni Luis kenkuana naminsan. “Apay nga adu ti narangrang-ay ti panagbiagna ket mabatbati la datao a marigrigat? Masapul nga agpapatas koma dagiti tattao!”
“No narang-ay dagiti dadduma, anakko, patauden ti kinagaget ken kinaregtada,” imbalikasna met. “Saanmo a mapasantak ti agdama a kasasaadmo babaen laeng ti maysa a panagayat a rumang-ay. Masapul nga aggarawka. Masapul nga unnatem dagiti ur-uratmo. Masapul nga agtrabahoka….”
KLASIKO A SARITA: Kababalin (1)
Kasla naawatan ni Luis dagiti imbalikasna ket kas met naimula iti isip daytoy dagiti bambanag a kayatna nga iparangarang kenkuana.
“Narangrang-ay ni Isabelo ngem siak gapu iti kunam a kinagaget ken kinasalimetmetna. Ngem maymaysa met a kayo ti naggapuanmi… di rumbeng ngarud a maymaysa koma met la ti kasasaadmi nga agbiag?”
“Maallilawka iti dayta a panangipagarupmo, Luis. Maymaysa a kaamaan nga agpayso ti nagtaudanyo ngem agpapan pay kasta, adda iti tunggal maysa kadakayo ti pannakabalin a rumang-ay. No narang-ay ni Isabelo, pinataud laeng ti panagbannogna, ti panaglingling-et-na….”
Nagulimek ni Luis.
“Ngem sika, Luis, kasano ngarud a sumayaat ti kasasaadmo nga agbiag no dika met agtrabaho, no panagsugsugal ken panagin-inum met laeng ti sangsanguem?”
“Isunan, nanang!” imbalikas ni Luis.
Iti uneg ti presidensia a yanna iti daydi a kanito, saan a nagun-uni. Dimngeg kadagiti impadpadamag dagiti pannakaima ti linteg ket dina met napuotan ti ilalasat ti sennaay iti kasla nabutbuttuonan a barukongna, dina met nagawidan ti panagparang dagiti lua kadagiti matana.
“Yan ngaruden ita ni Luis, apo?” sinaludsodna idi iti hepe ti polisia.
“Napanen nagkamang kadagiti kabambantayan ket pagarupenmi a kimmapponen kadagiti tulisan.”
“Diosko!” nayesngawna. “Saan ngatan nga agsubli ditoy?”
“Adda kadagiti imami ti sungbat dayta a saludsod. Addan maysa a bunggoy nga imbaonmi a mangbirok kenkuana!”
Immanges iti nauneg ni Baket Juana. Iti nalaus a sakit ti makemna, nagkidem ket pinadasna manen a pinarmek ti turog ngem awan man ti makaguyugoy a pannaranay ti turog a naurayna. Nagbaliktad manen ket idinto a natimudna ti napigsa nga ikkis a naibuyog iti agsasarutsot a panagputok, bimmaringkuas a sipapardas ket nagallingag.
Napigpigsa manen ken agsasarutsot a panagputok dagiti patog ti nangburak iti ulimek ti nadagaang a rabii, ket manipud iti nagdalupisakanna, kasla maipalpalais a bulong ti panagtigerger ti nakapsut a bagi ni Baket Juana. Iti apagdarikmat, nariknana a kasla adda immuli iti pagagdanan ket inkarkarigatanna ti timmakder.
Kasla timmakder amin dagiti buokna idi nangngegna ti kasla agtigtigerger nga “Apo!” ket nagturong iti ridaw.
“Napapatay ti balo ti nag-alkalde, ti anakna a babai ken ti manugangna!” impadamag ti tao a kasta unay ti al-alna. “Pinapatay ida dagiti tulisan nga aglemlemmeng iti kabambantayan!” intuloyna.
“Diosko!” ti naasut kadagiti bibig ni Baket Juana.
“Agpaingka pay laeng amangan no agrurupak dagiti pannakaima ti turay ken dagiti managdakdakes,” insaruno ti tao ket pimmanawen.
Inagawaan ni Baket Juana ti nagbungon ngem adda manen maysa a banag a nangriribuk kenkuana. “Maysa ngata ni Luis kadagiti nangpapatay iti asawa ti alkalde ken dagiti kakaduana?” intantanamitimna ket iti pusona, dimmarang ti naisangsangayan a pananggura kadagiti nagulib. Ammona ngamin a managayat unay ti napapatay a balo ket awan man ti linaksidna nga impaayan iti imbag ta uray pay dagiti managdakdakes a maipagarup a nanguloy iti biagna inna ida impatpateg ken inay-ayat. Ammona nga awan sabali a nangipan amin iti kabaelanna a mangpasayaat iti kasasaad dagiti padana a marigrigat no di ti napapatay agpapan pay natayen ti alkalde nga asawana. “Masapul a matiliw dagiti managdakdakes ket agpapan pay anakko ti maysa kadakuada rebbengdanto ti maipaayan iti naan-anay a dusa.”
Iti dayta met laeng a rabii, saan a nagpatingga ni Baket Juana a nangiturturong kadagiti matana iti tangatang. Binirbirokna ti kinapudno dagiti balikas ni Baket Istak a komadrena. Nariknana manen ti ilalabas ti pul-oy iti yanna ket idinto a sikikita iti ngato, naduktalanna a sikukumot pay laeng ti rupa ti bulan kadagiti nangisit ken napuskol nga ulep ket namrayanna laengen ti nagsainnek.
“Kaanonto ngata ti panaglawag ti langit tapno mawaknitan ti napintas a rupa ti bulan?” inyunnoyna.—O
