Sarita ni CONSTANTE C. CASABAR
SAANKO nga impawil ti ilalayawna iti alad a nagbaetanmi: iti daydi a kanito ti panagassidegmi, addan ti pusok nga agpalpallayog kadagiti sanga ti makopa.
“Nabayagen a kayatka a maam-ammo,” kinunana, “ngem ammok a saan nga ipalubos ni lelongmo ti isasarungkarko kenka. Daytoy laeng ti mabalinko nga aramiden tapno makaasidegak kenka. Pakawanennak koma, no basolko.”
Rimmusing iti unegko ti maysa a busel ket nagbukar iti apagdarikmat. Pinunnona ti pusok iti ayamuom a nanglemmes kaniak. Ngem nalagipko ti pakasarsaritaan ti ayat daydi nanang ket kinunak a sidadanag: “Amangan no makitanaka ni lelong ditoy.”
“Saanko a kabuteng ni Don Ignacio, ading,” insungbatna. “Ad-adda a kabutengko ti diak pannakaam-ammo kenka no saanko nga aramiden ti kastoy.”
KLASIKO A SARITA: Panagsapul iti Pagtaengan (2)
Naamo dagiti balikasna. “Addan,” kinunak iti unegko, “addan puso a pangisanggirak iti magugoran a riknak!”
Ngem pagammuan la ta adda inruarna a silo ti billit. Imbagana nga iti naminsan a panagsisiimna iti panagpaspasiarko iti minuyongan, nakakita iti umok ti kiaw iti rawis ti sanga ti makopa. “Saanka nga agtagtagari,” kinunana, “nabayagen a kayatko a siluan daydiay a billit.”
Iti pannakangngegko iti binalikasna, nagsubli dagidi sangsangit daydi nanang. Ginammatak ti silo ket dinadaelko a sipupungtot. “Awananka iti kararua! Apay a siluam ti ina tapno agsagaba dagiti annakna?”
Nasdaawak iti turedko a nangibalikas iti kasdi. Diak impagarup nga agbettak iti sango ti lalaki a damo a makitak dagidi balikas a nabayag nga insangratko ken ni lelong.
“Saanko man met a pagsagabaen dagiti annakna,” kinunana. “Kayatko laeng nga itangkal ida nga agiina. Kaay-ayok unay ti agtaraken iti billit.”
Nagaligagawak a nakangngeg iti balikas a tangkal. Timmarayak a sidadanag ket nagtarusak iti siledko.
Inkarik a saankon a sunotan ti mapan iti yan ti makopa. No agid-iddaak iti katre, pampanunotek dagidi balakad daydi nanang. Inkarik a diak mabalin a lipaten ida.
Ngem simmurot kaniak ti ladawan ti baro. No agkidemak, kasla makitkitak a sitatakder iti sirok ti makopa ket ur-urayennak; maitagtagainepko ti kaaddak iti sirok ti makopa ket adda iti sangok; ngem iti nagbaetanmi, sitatakder kampay idi ni lelong a mangiparit iti panagdennami a dua.
Inkagumaanak a linipat. Amangan no maipadaakto ketdi ken ni nanang, kinunkunak. Nabugaw daydi tatang gapu iti kinatangsit ken kinatiri ni lelong. Mabalin a kastanto man ngatan ti pagbanagan ti ayatko. Inggaedko ti nagaramid kadagiti ammok a pakayaw-awanan ti panunotko. Ngem kasla anniniwan ti ladawanna a sumursurot kaniak.
Nagangayanna, nagpasiarak manen iti sirok ti makopa. Nabisinan dagiti matak a makakita kenkuana. Isu laeng ti ammok a makaruk-at kaniak iti nakaipupokak nga imatang ni lelong.
“Inur-urayka ditoy iti inaldaw, Gertrudes,” kinunana. “Ay-ayatenka.”
“Saan,” inlibakko, “saanka nga ay-ayaten.”
“Mabalinmo kadi a tallikudan dayta riknam, Gertrudes?”
“Ngem ammom ti pakasarsaritaan ti biagko. Amangan no maipadaak iti nagbanagan daydi nanang.”
“Apay nga ipadpadanak kadagiti lallaki a saan a makaammo a mangraem kadagiti karida?” Immasideg ket iniggamanna ti takiagko. Daydi iliwko a manglipat iti linaklak-amko a gugor iti sidong ni lelong ti nangtunaw iti amakko ket intulokko ti pusok a nangnanam iti kabarbaro a rikna!
Nagayan- ayatkami. Kas iti daydi nanang idi isu ti nakasarak iti ragsakna iti sirok ti makopa, nalimed ken liniblibasmi ti nagsinnarak iti minuyongan. Nagpuroskami kadagiti nasam-it a bunga; kinnanmi ida a sililimed. Nasam-it unay dagidi a kanito!
Nalipatak ti kinabalasangko: iti saan a mabayag, nagbunga ti ayatmi. Impudnok kenkuana ti amin. “Mabalin a saannakon nga ay-ayaten itan ta napurosmon ti aminko. Tallikudannak kadi?” kinunak ket nagsangitak kadagiti takiagna.
“Saan, saan!” insungbatna ket inirutanna ti panangarakupna kaniak. “Agpapan pay agdeppa ni lelongmo a mangipawil iti pannakaikamangko kadakayo, ay-ayatenkanto laeng iti agnanayon.”
Nagtulaganmi ti panagpudnomi ken ni lelong. Idi addakamin iti sangona, saan a nakatimek ni lelong. Tinungpanak ket bimtak ti pungtotna kadagiti gumilgilap a matana. Daydi met laeng a pungtot ti nangpapanaw ken ni nanang idi isu ti nagpudno ken ni lelong.
Ngem saannak a pinapanaw a dagus ni lelong. Pinagkasarnakami. No kasta la koma ti inaramidna iti daydi nanang!
Iti sumuno a bigat, pinapanawnakamin ni lelong. Saannak a pinakawan. Imbagana a kas met laeng iti panangibagana idi ken ni nanang—nga ibellengnak ket lipatennakon a kabagianna. Nagturongkami nga agassawa idiay Mindanao a nakayanakak. Sadiay ti nangipasngayak ken ni Feliza, ti bunga ti ayatmi. Inkarik a saankon a sublian ti balay ni lelong.
Dimmakkel ni Feliza. Kas iti panangsarsarita ni nanang, sinarsaritak met ken ni Feliza ti kabibiag ken kababalin ti napanawanmi a lelongmi. Sinaritak ti minuyongan ken ti makopa. No sarsaritaek dagitoy, ipapilit ni Feliza ti isusublimi ken ni lelong. “Mabalin a nalipatanna itan dagiti napalabas,” kuna ni Feliza. “Nagbaliw itan dagiti kunkunayo a kinatangken ken kinatirina.”
“Uray pay no awanton ni lelong, diak kayat ti agsubli,” insungbatko. “Aglalo ket balasangkan, Feliza. Amangan no sagabaem met dagiti naladingit a kanito a pinalabasko bayat ti kaaddak iti daydiay a balay. Wenno agtupak met kenka ti gasat nga ited daydiay a makopa.”
Dimmakkel ni Feliza; nagbalasang. Ket dimmakkel met ti gagarna nga agsublikami iti balay ni lelong. Nabaloak idi duapulo ti tawen ni Feliza. Makatawen ti napalabas kalpasan ti ipapatay ti asawak idi insurat kaniak ti abogado a nakaitalkan ti kukua ni lelong a pimmusayen ti apok a lakay. Siak kano ti agtawid iti kukua ni lelong.
Kinayatko ti panangibilinko iti abogado ti panangilakona kadagiti kukua a pinanawan ni lelong. Ngem impawil ni Feliza daytoy a gandatko. Ad-adda ketdi ti gagarna a sumarungkar iti lugar a pinanawak tapno kitaenna kano ti balay ken ti makopa. Diak naigawid ni Feliza. Inkeddengna ti ipapanna iti balay ni lelong. Napan nga awan ti palubosko.
Kalpasan ti ipapanaw ni Feliza, dimmakkel ti amakko iti pasamakenna iti arpad ti balay ken ti makopa. Saankon a naitured ti agpalabas pay iti adu nga aldaw. Sinurotko ni Feliza.
Sinabetnak ni Feliza iti ruangan a nangsabtan kaniak idi daydi lelong. Immaynak inarakup a siiiliw. Simmubli kaniak dagidi nalidem a kanito a pinalabasko iti imatang daydi lelong. Nagsangitak.
“Umayka, nanang,” kinunana, “ta kitaem dagiti inaramidko iti siledmo.” Nagturongkami iti siled a pinanawak. Agkebbakebbaak.
“Nagdalus ketdin ti namay-am iti daytoy a siled!” kinunak a sisisiddaaw idi makastrekkami.
“Wen la ketdi, a,” impasindayagna. “Kasta man met ti kinunam idi nga inar-aramidmo. Ngem saan la a dayta. Umayka ta tan-awam ti minuyongan. Kitaem ti makopa!”
Nagsarimadengak. Naawatan ni Feliza ti pannakakulkol ti riknak. Immaynak sinallabay ket inturongnak iti tawa. Intudona ti kayo ket kinunana: “Awanen ti pagbutngam, nanang,” impatalgedna.
“Nadalusanen ti makopa ket nasingpet ken nadayaw payen.”—O
