Sarita ni LORENZO M. GALAPIR
(Immuna a naipablaak iti Nobiembre 17, 1952; sa iti Septiembre 10, 2018 a bilang ti Bannawag)
KALPASAN daydi a napasamak iti paset ti panagbiag ni Inday, narasayen dagiti kanito nga adda bassit gilap ni ragsak iti rupana. Ngem uray pay kadagitoy, natamnay laeng a ragsak ti maanninawan. Narsaak dagidi nga aldaw a kas man natungday a sabong ket nagbalinda laengen a paset dagiti laglagipna.
Naggibus dagidi nga aldaw ni ragsak a kas man iti panagpatingga ti nasam-it a kanta. Ket sumubli laengen iti lagip ni Inday dagiti naliday nga awengda. Natinggaw ti ikkis ni napait a lagip nga umawag kadakuada…
Malem idi…
KLASIKO A SARITA: Ti Naalsa (2)
Maimatanganen a lumidlidem ti langa ti lubong ngem adda pay la bassit a lawagna babaen ti nakudrep a maris ti kasla malmaldayan ken agpakpakadan nga init iti nagtangepan ti langit ken taaw iti laud. Maimatangan met a kasla makipagladingit dagiti sabsabong iti isisina ti raniag ti init ta makita dagitoy nga isursurotda ti sampagada iti maitabonen a bola ti apuy.
Kalpasan ti panangibukbok ni Inday iti kanen ni Uriran iti kulluongna iti sirok ti nasalumpayak a kaimito iti arubayan ti bassit a kalapaw, insimpanan ti panagtugawna iti dakkel a ramut ti kayo; sa inawidna ni Roly, ti naumbi ken kakaisuna a bungada ken Rico, nga agtawen iti nasurok a tallo, ket impatugawna iti nainaan a saklotna. Impapasda nga agina ti nangmingming iti panagarub-ob ti narawet a baboy iti linugaw a mais ken ngalog a nalaokan iti tuyo.
Nalawag unay a ni Uriran ti nakaibakalan dagiti mata ni Inday. Kas pay sumalsalpot iti bagi ti baboy ti tadem ti panagmulagatna. Di payen agkiray. Ngem iti likudan dayta a panangmulenglengna iti tarakenna, adda nainaig. Ket ammonan… nga uray kaano man dinanto malipatan. Kayariganna ti naapges a sugat nga uray pay maunawanton, agtalinaedto laeng a piglat.
“Ay, wen, Diosko!” insennaay ni Inday iti nakemna ket bulonna nga inarakup ti naganus a bagi ti anakna. Insaadna ti nalibnos ken narungpi a bibigna kadagiti nalamuyot a pingping ti ubing… a mawaw iti nabara nga agek ti ama ken ina. Nagarimayang pay ti lua kadagiti nabiag a mata ni Inday.
Nagar-arapaap ni Inday.
Dimmalapus kenkuana ti nalailo a pul-oy ket dagiti binulong ti makaulila a panagbiagna, naukagda a kas kadagiti ulep a dalapusen ti narungsot nga allawig. Simmairda manen kenkuana a sipapait. Nangriingda a sigugulib… a kas kadagiti managdakdakes a mangtukay iti kangitingit ti rabii.
“Naluom manen dagiti bunga ‘toy a kaimito,” immapaay a lagip ken ni Inday idi natangadna ti nalukmeg a bunga ti kaimito. Sigagagar daytoy a pumuros koma. Ngem nasinga met laeng a dagus daytoy a panggepna. Maimatangan ti di mailadawan a liday iti rupa ni Inday iti daytoy a kanito.
Apay ngata? No ipapan a nasugatan ti riknana, gubuay ketdin ti saem ken nakana a ladingit ti pannakaimatangna kadagiti simmarsaruno a bunga? Idinto a kadagiti naikupin a panawen, isuda ti nangtagibi kenkuana kadagiti appupo ni ragsak? Ania ti mainaig kadagitoy a bunga?
Kabayatan daytoy a panagar-arapaap ni Inday, ti panangtangtangadna kadagiti bunga ti kaimito, kasla makitkitana ni Rico a mangpurpuros iti nalussayat a bunga ti kaimito. Kasla pay kitkitaenna ti nadungngo nga asawana nga agkarkarayam kadagiti nalap-it a sangsanga ti kayo. Aglalo idi buklenna a dara ti ay-ayatenna nga anak. “Daydiay a sanga ti nangpurosanna iti daydi naginawak a bunga,” ti nagkarayam pay iti mugingna.
Ngem idi simmallin daytoy a lagip, ad-adda manen ti apgesna kenkuana ket kas pay ngarud aglunos ti angesna. Naikuleng. Kas maysa a nadawel a bagyo ti nangdalapus kenkuana— nalagipna pay ngamin, ita ta adda a situtugaw ditoy sirok ti narukbos a kayo, a daytoy a bangir ti kayo ti nagtakderan ni Rico idi impakdaarna ti nakallalagip a panagpakadana idi pumanawen a mapan mangtungpa iti awag ti ili— a mangibayog iti wagayway ken mangipatli iti biagna babaen ti natarnaw nga ikkis ni Wayawaya! Kimpet idi ni Rico iti kababaan a sanga ti kayo sa inyampirna ti bagina iti nawasnay a bakrang daytoy. Ket kas pay isursurot ni Inday nga isangsanggir met ita ti bagina iti puon ti kayo babaen ti nalaus a panagar-arapaapna.
Inturongna dagiti matana kaniak idi a siuubba iti maladaga, intuloy ni Inday ti nagar-arapaap. Maysa pay a nabagas nga isem—ta iti panangipatona idi, nagtibnok da isem ni ladingit a pumanaw iti denna ti patpatgen, ken isem a mangipamatmat iti pudpudno a panangtarawidwid iti Wagayway ni Wayawaya—ti nagtamdag kadagiti bibig ni Rico kabayatan ti panangyebkasna iti “Agpakadaakon, patpatgek nga asawa, ken sika met naganus a bunga. Ikarkararagandak iti naimbag a gasat. Balonek ti nasged a tarigagayyo ken ti pay met narubrob a kalikagum ti ili nga agtalinaed koma kenkuana ni nasikkil a wayawaya!” Kas pay maliplipit idi ti panagangesna a nangisawang kadagitoy.
“Agsubliakto….” Ket inagkan idi ni Rico ti mugingna, sa insublatna ti muging ni Roly. Kalpasanna, nagpukawen ni Rico kadagiti nagbabaetan ti di matiliw a maris ti naraniag nga agsapa…
Idiay Korea ti nakaibaonan ni Rico—isuda ti immuna unay a Filipino a naibaon idiay Korea idi kabetbettak ti nadara a gubat itoy nasao a daga.
Nasakit unay idi nakem ni Rico nga umadayo iti denna dagiti patpatgenna. Kasla mapirgis dagiti laslasagna ken kasla agsisina dagiti susuopna nga agitured a mapan iti ganggannaet a daga. Daga a saan nga ammo no kadagitinto naliday ken naatap a tantanapna madalanannanto ti narukop a rangtay ti biag ket di bumurong, a sadiay, agbalinto laengen a subual dagiti naranggas ken nagulib nga aldaw—a maysanto a nabuntuon a tapok, nga itinto rabawna, pagpaypayatanto dagiti narungsot nga ayup…
Ngem…
(Adda tuloyna)
