Sarita ni CONRADO C. CAMACHO
AMANGAN no dagiti kasla mangmangngegna a timek ni Aniona ti mangpalpalukneng ita iti pakinakem ni Marcelo? Wenno dagiti makagugor a panaguyek ti lakay kadagiti adalem a rabii? Wenno dagiti kumarkarit ken manglimlimo a rupa dagiti makitaltalon a masabatna iti arubayan ti balay? A, sumken sa ketdin ti panagbutengna!
Naamiris ni Marcelo a siiiggem pay laeng iti sigarilio a sinindianna itay. Naiddep gayam ti apuy daytoy. Impalladawna ti rungrong iti tawa sa inggiddatona ti timmakder, ket nagtakder iti sango ti tawa. Iti agpaamianan, agingga iti bukot dagiti narabiyan a bantay nga akinsakaanan iti pagsaltekan ti taltalon a kukua ti apongna, awan sabali a makita ni Marcelo no di dagiti nangisit a kayo ti mais ken tabako ken dagiti linia ti barut iti Ambuklao. Nagsaligemgem ngem dina ammo no ti nasalemsem nga angin ti rabii ti nangyapros iti rupana iti nalamiis a ramay.
Agbalbaliwton no bigat, kinuna ni Marcelo iti nakemna. Nalaingto met laengen no agsapa. Kas kadagiti napalabas nga agsapa manipud dimteng, makagin-awa a makaimatang a kasla naglupos ti lakay: saanen a kas iti daydi masakit iti napalabas a rabii a kelkelen ti uyek ngem maysan a lalaki a kasla pinagungar ti linnaaw iti nagpatnag. Daytoy a panagbalbaliw ti lakay ti namkuatan ni Marcelo a nagkuna, “Isu met la a bimmaknang ni apong. Saan a marba ti bagina. Saan a maidalit.”
Ngem adda met dagiti kanito a panagbalbaliw ti pamanunotan ni Marcelo. Kunkunana a ti laengen pakinakem ti lakay ti di mangparukma kenkuana. “Ngem no makissayan pay dayta a pakinakem, a kas iti pannakakissayna idi pinanawan dagiti annakna, matayen… ket mailunod ken marangrangkay metten dagiti talon ken sanikua, a nagrigrigatanna iti unos ti panagbiagna…”
KLASIKO A SARITA: Uggot Laeng Idi Kalman (1)
“Maragsakanak ta napanunotmo ti panagtaengmo ditoy,” kinuna idi ti lakay. “Nupay kasta, ilawlawagko a nasaysayaat no dimo inkeddeng ti panangtulongmo kaniak ngem ti panangikeddengmo sakanto met la nalaka a maupay. Iti sabali a pannarita, apok, diak kayat ti lalaki a nalaka a maparukma.”
“Saanakto a maparukma, apong. Tinallikudakon ti panggedak idiay siudad… awan ti panagbabawik.”
“Adu pay dagiti dimo nakita ditoy. Dimo pay ngata narukod ti kadakkel ken… ken kinarikutda. Sarungkaranta ti penned. Dayta ti biag dagiti talonko. No maagawda, agbisintan.’’
Sinarungkaranda ti penned iti puon dagiti bantay iti amianan. Nagsakayda iti kabalio ket kinuyog ida dagiti dua a matalek a katalonan ti lakay. Ket idi agtaktakderda nga agapo iti bukot ti penned, iti tengnga dagiti nayapli ken nasamek a karuotan iti agsumbangir a teppang ti karayan, nagkintayeg pay ti baro iti nalagipna a nalaka laeng a mapaltogan ti lakay no adda aglemlemmeng a birkog iti kasamekan. Inasitganna ti lakay. Ipalapalko ti bagik kenkuana, no adda bumtak a kanalbuong, kinunana iti nakemna.
Dandani agsublidan idi rummuar dagiti mannalon. Adda sumaglilima dagitoy a timpuar iti teppang. Awan ti iggemda malaksid kadagiti buneng nga imbarikesda. Nagpakni ni Marcelo iti nakayakay bassit idi sumabat ti apongna tapno maikkan iti naan-anay a gundaway a mangsiput kadagiti tignay dagiti mannalon. Ngem naamirisna a nasaysayaat no saan a nangipakita iti pagduaduaan a tignay. Immasideg.
“Umaykami makipakpakaasi, apo,” maysa kadagiti mannalon ti nagtimek. “Manglaylayen dagiti tabakomi ken maismi…” Naawatan ni Marcelo a dagitoy dagiti mannalon iti ruar ti asienda ti apongna—dagiti mannalon a nabayagen a dumawdawat iti pasayak. “Pangngaasiyo, apo. Maysa laeng a lawas… mapadanumanminton dagiti kinellengmi.”
“Ammoyo no mano ti singsingirek iti inaldaw?” sinaludsod ti lakay.
“Dayta ngarud ti inayanmi, apo. Pagaammoyo met nga awan ti madadaan a pidutenmi. Inton malpas ti gatud ken panagburas—“
“Natikagan metten dagiti kinellengko,” insippaw ti lakay. “Masapul a padanumak ida… Umaykan, Marcelo, agawidtan.” Nagpusipos ti lakay ket simmalta iti kabaliona.
NAGINNANAKEM ni Marcelo a simmarungkar kadagiti mannalon iti maikadua nga aldaw. Immidda manen ti lakay gapu ngata iti panagpungtotna idi sinurot dagiti mannalon iti balayna— idi sinurotda tapno uyotanda a mangngaasi. Kas napaliiw ni Marcelo, umidda ti lakay no mapalaluanna ti agsimron wenno agpungtot.
“Makaammoka a kumita iti talon, Celong,” kinuna ti lakay. “Dimo liwayan ti penned ta didanto libasen nga isawang.”
“Wen, apong,” insungbat ti baro. Ngem sabali ti immapay iti pakinakemna. Nagturong iti purok dagiti mannalon.
“Iturongyon ti danum kadagiti tinabakuanyo,” kinunana. “Idi rabii, nauyotak met laeng.” Ket idi saan a mamati dagiti mannalon a nangiturong iti danum, ni Marcelo ti nangirugi a nangiturong iti danum.
“Nakakaskasdaaw!” kinuna dagiti mannalon. “Sika pay pay laeng ti nakabalbaliw iti pangngeddeng ti lakay!”
Immisem ni Marcelo ket nariknana ti pannakalayusna iti kinadakkel, kinatured, kinabisked— saan a maparukma, saan a maupay. Ngem idi makasubli iti balay ket nadanonna ti lakay iti salas a mangur-uray iti ipadamagna, nariknana a kasla maysa a managkusit. Ngem uray ta pagimbagannanto ti inaramidko, kinunana. Maisalakan ti biagna, dagiti talon, ti penned ken amin.
“Ammom, Celong,” kinuna ti lakay, “impangtada a dinamitaenda kano ti penned. Dayta ti gapuna a dimo sardayan ti panangsarungkarmo sadiay. Awan met la ti nangdangil kenka iti kaaddam sadiay?”
“Awan met ti immay, apong.”
“Kunak ngaruden a dida maitured… agpatingga laengen iti pangta dagiti balikasda.”
Saan, saan, apong, kinuna ti baro iti nakemna. Saanda a mabuteng. Pudno a kabilen wenno papatayendaka. Timmakder ti baro. “Malagipko man, apong,” inturturedna, “no apay a paidamam ida ket inkarida met nga agbayadda no—“
“Saan nga Ilocos Sur ditoy,” inyallawat ti lakay. “Ditoy, nasken nga agsalukagka tapno adda kanem. Saan a mainugot ditoy dagiti pagannurotanyo idiay Kailokuan.”
“Ngem kaarruba latta ti kaarruba uray no sadino ti yan.”
“Ah, sabali kadin ti pagtaktakderam, Celong?”
Nailadawan ti baro ti apagapaman a panaggilap dagiti mata ti lakay. “Saan, apong,” insawangna iti nakapsut a timek. Ket inkararagna payen a saan koma pay a makasarungkar idiay penned ket dina pay maduktalan ti naaramid.
Ngem dimteng ti pannakailatak ti inaramidna. Agsarsarita dagiti agapo iti balkonahe ti balay idi dimteng ti maysa a balasang. Saan a nakappapati nga anak ti mannalon! Napudaw. Napintas, iti kinapintas ti sabong iti kataltalonan.
Napimpintas ngem ni Aniona! nayesngaw ni Marcelo iti bagina. Ngem napigpigsa ngem ni Aniona! Kinapigsa nga addaan iti kinatulok, kinapakumbaba.
Nagsarimadeng ti balasang iti sakaanan ti agdan. Kalpasanna, nagdaydayawen nga immuli a nangisagut iti sangalabba a bungbunga nga insangpetna.
“Binaonnak ni tatang, apo,” kinuna ti balasang a sidudumog. “Maragsakan unay dagiti kakaarrubami. Agyamankami unay iti kinadakkel ti panagpuspusoyo. Nupay daytoy a pagbayadmi iti danum…”
“Danum? Ania a danum?” bimtak ti timek ti lakay ket tinaliawna ni Marcelo idi maamirisna ti kayat a sawen ti sangaili.
“Kastoy ngamin, apong,” kinuna ni Marcelo. “Ammok a dina rebbeng nga itedko no awan ti –“
“Ay, anian!” naggilap dagiti mata ti lakay. Sinangona ti balasang. Tinengngel ni Marcelo ti takiagna.
“Awan ti basolna, apong,” kinuna ti baro. “Ngem inaramidko gapu kenka. Gapu kadagiti talon. Kumapkapsutkayo unayen. Saanen a mabayag, pumanawkayon. Awan met ngarud dagiti annakyo a kumita kadagiti mapanawanyo. Ti ket ammok, ilakoda dagiti talon apaman a ma— Kayatyo kadi dayta? Ammok a diyo kayat a mapukaw dagiti talon.”
Agpigpigerger dagiti bibig ti lakay.
“Napanak kadagiti mannalon,’’ intuloy ni Marcelo. “Impariknada a kayatdaka a papatayen… no dimo kaasian ida. Ngem mabutengda met iti Dios… ta kas kadagidi dadakkelyo, dagiti dadakkel da nanang ken tatang, ammoda met ti agbuteng.”
Saan a nakapagtimek ti lakay.
“Panawankan no isu ti kayatmo. Agsubliak idiay siudad. Ngem saan a pannakaupay ti pakaigapuanna a pumanawak. Pumanawak gapu ta kunam a tinallikudanka.”
Nagpusipos ni Marcelo. Idi met a makitana ti balasang a rumrummuaren iti paraangan. Timmaliaw pay iti naminsan ket kasla naglusdoy ti baro idi perrengen ti balasang. Saan a parparawpaw dagiti matana, kinunana iti nakemna. Saan met a daan a mata. Ngem karkarna a kasla maysa laeng nga uggot idi kalman a pinadakkel ti linaaaw iti agpatnag ket nariknana a no agbayag pay ditoy, saanen a ti talon ken ti lakay ti gapuna— iti labes dagita.
Nariknana laengen ti nakuttong a dakulap iti abagana. Tinaliawna ti lakay.
“Assibayennak,” nayesngaw ti lakay ket kimpet iti abaga ti baro. “Ipannak idiay siledko. Badangannak ta kayatko ti agidda. Awan ti sabali a tumulong, Marcelo…”
Kinapet ni Marcelo ti nakuttong a bagi ket agarup bagkatenna nga indanon iti dina pay nastrek, dina pay nakita a siled. Nangayed ken makaay-ayo met gayam ti uneg ti siled!—O
