Sarita ni JUAN DE LA CRUZ
KASLA saanak nga agbanag a kastoy. Idi, inuy-uyawta dagiti kasado a di man la pumasiar sagpaminsan. Nagpandiling dagita, kinunkunata. Ngem nagbiddutta. Adu gayam ti pakaigapuanna. Ket ibatik dagitoy a sungbatam inton sika met ti lumaem. Ni Binay koma ti panggapuam metten nga agpanunot ita.
Diak met ketdi kunaen a pulosekon ti di pumasiar. Dakes met daytan. No pagimbagan la ketdi ti kaamaak, pumasiarak, a. Ngem no makisarsarita la ken makiin-inum dita, bay-amon. Inibbatakon ti botelia, gayyem. Pakairubuan laeng. Nakail-ilala dagiti gundaway, kunam ngata, ngem maawatannakto no sumrekka metten iti estado.
Ania ket nga agpayson ti kasado, gayyem. Bumangonak a masapa ket pasaray diak mamigaten a mapan idiay talon. Agbalsigakto pay laeng no sumangpetak, wenno sumakdo ken mangidadangak iti danum a pagdigos ‘toy agtanggad. Aglabaak pay, a, ta pasaray marimon met ‘toy ipagko a balasitang. Kasla di nakappapati, ngem pudno a natulokak itan, gayyem.
Sinalbag! Diak pay gayam nayam-ammo kenka da Tengtengteng ken baketko. Ngem uray ta nakitam idan idi immayka, diak ngarud iladawan idan. Ammok a dimo pakasdaawan no apay a Tengtengteng ti impanaganko iti tagibimi. Ngem kunak nga adu ti mangumsi, sika. Diak la kano nakapilin iti napimpintas a nagan. Uray no Tabatsoy la kano koman ta nalukmeg la ngarud. Ngem ammom ngamin, pakalaglagipak, kunak man, iti daydi nabtak a gitarak a puon ti nangbirngasanyo kaniak iti Tengtengteng gapu iti kinalaingko nga agkutengteng iti kuerdas.
KLASIKO A SARITA: Nainget ni Mama (1)
Maipapan iti nanang ni Tengtengteng? (Dika kad’ gumurgura, a, iti diak panangawis idi kenka ta pettat ngamin ‘di panagkasarmi. Diantre, nariputak ket idin!) Nakurapay ni misisko, ania? Iti langa, karkardayo ken ni Flordeliza a nagdamdamuak idi. Nadlawmo ngata idi immayka a saan a mannungtong; saan a gapu ta agtanggad, ngem kababalinna dayta. Julita Bedania ti kusto a naganna, tubo ditoy Balungao a pakipagindeganmi ita kadagiti dadakkelna. Birngasam latta iti Juling, Lita, Julie wenno Itang. Kayatna amin dagita.
Kas kadagiti katugangak, naulimek ni baket. Mabilbilang ti saona iti agmalem. Ngem maipagpannakkelko ti kinasaliwanwan ti panagpampanunotna. Dika ngata mamati, gayyem, ngem iti leleg ti panagdennami, awan pay ti sinupiatko a pamanunotanna a pakaseknan ti panagbiagmi.
Idi la rabiin, a. Impalagipna manen ti panangipatakdermi iti balaymi. Imbagak a naim-imbag no makikabkabanga ken makikabkabbalaykami laengen tapno makaurnongkami. Ngem imbinsana a no makikabkabangakami lattan, awan kano ti masao a kabukbukodanmi. Awan ti maiturayanmi. Nanam-ay ti kasasaad ti mailaklak-aman, kinunana man, ngem dimi kano ammo ti awan kadakami. Dimi ammo ti umagawa. Sumadut kano ti tao a mailaklak-aman.
Kitaem laengen, isu pay ti nakalagip. Inuyawko nga agpayso ti bagik, gayyem, ta rumbeng a siak koma a lalaki ti makapanunot iti daytoy. Wen nga agpayso, no dikam makilasin, ammomi kad’ ti awan kadakami. Dikam pay ket gayamen makaipatakder iti bassit a balaymi a maatepan iti nipa ken madidingan iti sawali wenno binakol.
Naman ket no tudingannak, gayyem, no di kastoyto met ni Binay.
Ti la pakadukotak, amangan no mapakapuyko ti nakemko wenno masumokko manen ‘di nakairuamanta. Numona ta nawenakon ni baketko ken nasaokon kadagiti nakaikamangak a makilasinkaminton no malpas ti ani. Ngem sapay koma ta awanto ti pakasingaak. Kumamangak iti Apo ta Isu koma ti mangtarabay kadakami iti daytoy nga arapaapmi.
Ket, wen, dimo pay la mapanunot ti mangasawa, aya? Agadalka pay, kunak koma, ngem dayta a kinasariwawekmo, inka la agtalonen ta kaasi met da tata ken nana. Dida pay la kadi natakuatan ti aramidmo… ti aramidta, kunak ketdi, ta agpadpadata met idi?
Adu ti agkuna a nasayaat ti biag ti maysa a baro. Makapan iti kaykayatna. Adda met agsao a nasayaat ti biag ti kasado. Ta sa kano la agnakem ti lalaki no maaddaanen iti responsibilidad. Kunak kenka a pudno daytoy, gayyem. Ta pagarigannak laengen. Idi baroak pay, makaur-urnongak, aya? Pangipapaayak, aya, kadagiti ipawpaw-it da tatang? No saanak pay la a nariput kuskusitek koma pay la da tatang ita. Ngem naragsakak iti masakbayak. Ita laeng ti pannakaamirisko iti pudno a kaipapanan ti ragsak ken liday, nam-ay ken rigat.
Saanko a pangsulbog kenka dagitoy, gayyem. Kayatko laeng nga ipalagip kenka, no panggepmonto ti agsimpa, nga adu dagiti makarimon a banag a sanguem. Ket gapu ta sikanto ti agbalin a sanggir ti pamiliam, ipakitam a kabaelam ti agbalin nga ama.
Ken ipamatmatmo nga iti baet ti kinasiwawakmo, adda met kinapudno a mabalinmo nga isagut ken ni Binay.
Dagitoy, gayyem, ti gapu ti dimo nakadanonan kaniak idi immayka. Lagidawek ti saanta a panagrana. Ngem ibagak manen a napategka kaniak, idi, ita, ken iti agnanayon.
Ne, sumipnget gayamen, agkiamkiamen ti panagkitak iti sursuratek. Kastan ket sapay koma ta naawatam ti kasasaad ‘toy di manglipat kenka.
Juan
Lopez & Co., Inc.
Lopez Bldg., Room 301
Sta. Cruz, Manila
Nobiembre 23, 1959
