AWANEN ti malmaltiing ngem siririingak pay laeng. Napaut ngamin ti turogko itay nalpaskami a nangaldaw ken saanak a napan nakilang-ay kadagiti padak a bumarito iti sardam nupay sellag. Kinapudnona, pinadpadaanak daytoy a rabii. Nabayagen a gandatko ti agsiim tapno maammuak no ania a talugading ti ilemlemmeng ni Apo Lakay ta saan kano pay a nagbiddut no maipapan iti binuyonna. Adu ti umay agpasumar kenkuana. Ngem diak mamati iti sasawen ti buyon. Ta kasano met la ketdin ti pannakaammo iti yan ti nakagarut a nuang wenno ti kinaasino ti nangala iti napukaw nga alahas babaen laeng ti panangpatakder iti itlog?
Sinasalamangka dayta, kinunak iti nakemko. Ket iti naminsan, linibasko nga innala ti maysa nga itlog ti mangukop a manokmi ket pinadasko a pinagtindek iti nadalus a pinggan a kas iti ar-aramiden ti apok a lakay. Ngem agkaratulid met. Idi nasemsemak, insaltekkon ti kutit ti itlog— a dagus a nabtak!
Linukibko a siaannad ti ulesko tapno saan a madlaw ni Apo Lakay ti panagpaliiwko. Kimmitaak iti laem. Sadiay, iti sanguanan ti daan a lakasa a nakaiparabawan ti nalinis a pinggan a pino a nagiladan ti itlog ken silsilnagan ti narayray a perdon, nagmasngaad ni Apo Lakay. Naiparabaw dagiti nagsikkawil a takiagna kadagiti tumengna, agtantanamitim a kasla agkarkararag ket naiturong dagiti matana iti nagtindek a dila ti apuy.
ABABA A SARITA: Ti Mannurat
“Kitaek man ita ti kabaelan ni apong,” kinunak iti nakemko. “Kitaek man no agpayso a saan nga agbiddut a pulos ti sumarna. Dayta ketdin nga itlog ti mangisuro….”
Ammok no ania ti buyonen ni Apo Lakay. Dua nga aldawen a nagdinamag iti awaymi ti pannakapukaw ti napateg a pulseras ni Ina Intang kalpasan ti pasala a naaramid iti balayda. Sa naranaak pay idi kalman ditoy balay a makisasao ken ni Apo Lakay. Kaduana ni Manang Lucing nga anakna, agraman ni Mister Rico nga anak ti nabaknang a tagaili nga akinkukua iti daga a pakitaltalonanda, a nabatad ti panagrayona ken ni Manang Lucing. Naallingagko pay ti pannakaagapad ti nagan ni Manong Celo a kabagisko iti buniag ket daytoy ti nagpingetak unay a nagpuyat.
DIAK isukat ti kinasingpet ni Manong Celo kadagiti dadduma a babbaro iti awaymi a kaaduanda ti naalikuteg. Nagaget. Tallo a nayon ti minulaanna iti tabako itay napalabas a kalgaw ken adda pay sabali a bangbangkagenna idiay timmay-ak a minulaanna iti mais. Ngem ti pagrigatanna ken ni Manong Celo, nagaget nga agpayso ngem naginad nga agrayo. Ammona la ngaruden nga agraem met ni Manang Lucing kenkuana, kasla ketdin baimbain nga agkeppet a dagus dagiti bibigna no adda iti sanguanan ti balasang. Daytoy ti dillawek unay kenkuana.
“Itaraymo ketdin,” indurogko pay kenkuana idi paitedna manen kaniak ti suratna ken ni Manang Lucing ta siak la ngarud ti agpapaay a kasla pannakarangtayda. “No maunaannaka pay laeng ni Mister Rico— ta ammom la ngaruden ti kinaalikutegna— ania ngarud ti maganabmo? Ay, kabagis, no siak laeng—”
Umisem latta ni Manong Celo iti bangbangir no kasta ti sawek.
“Ay, makitaltalon la ngaruden datao, maysa man ketdin a makitaltalon laeng ti pakiasawaan ti anakko?” kasta ti masansan idi a sawen ni Ina Intang kadagiti padana a mannanao no aguummongda iti sango ti tianggi ni Manang Ulling.
Ngem no sumarungkar met idi ni Mister Rico, namnamaem ‘ta nalaus a panangtaming ti baket iti sangaili, ta iti la ngarud balayda ti pagdar-osan ti baro.
WEN gayam, ti maipapan iti buyon. Kas nasaok, diak mamati. Isu a siniimko ni Apo Lakay. Nakitak a nagugis ni Apong. Binaliwanna ti panagtugawna. Ginaw-atna ti itlog iti lukong ti pinggan a pino. Saannan a biniding ti itlog tapno kitaenna a siaannad ti kasasaadna. Babaen ti panagbukel dagiti bibigna iti panangitanamitimna iti nagan a salusodenna, patiek a ni Manong Celo ti umuna unay a buyonenna, ta isu la ngarud ti kangrunaan nga atapen ti agpasumar. Siaannad, inin-inayadna a pinadas a pinagtindek ti itlog iti tian ti nalinis a pinggan. Natulid kadi? Saan! Kasla baso a naipatugaw ket nasiputak pay ti pannakabukilad dagiti mata ni Apo Lakay.
ADU ti nagaarimutong iti sanguanan ti tianggi ni Manang Ulling iti dayta a sumipnget nga imbaonnak ni inang a gumatang iti sardinas a pangrabiimi. Napigsa ti timek ni Ina Intang a nasungadak.
“Makitayo ita no di agpayso ‘di atapko?” makapugpugso payen ti baket a nagsao. Inwarasna ti panagkitana kadagiti sisasango kenkuana a kasla agpannakkel. “Kunak la ngaruden nga agtatakaw daydiay a lalaki!”
“Asino kadi ti nabuyon a nangala iti pulserasyo, nana?” pinennek ni Kang Mirin ket tinengngaaganna pay ti agipadpadamag.
“Asino pay no di daydiay aginlalaing a lalaki a makitaltalon met laeng ken ni Ama Bantor... ni Celo! Ket saan a nakakaskasdaaw dayta ta ammotayo metten ti kababalinda. Ken aglibak kadi met ti panangsumar ni Apo Lakay?”
“Ania ngarud ti aramidenyo, adi?” indupag ni Tang Kenio bayat ti panagngatingatna iti maskada.
“Ania pay ngarud!” Nagbannikes ni Ina Intang. “Paisublik ti pulseras! No dina ited, idarumko tapno bayadanna iti gatad a kayatko.”
Napasungadak ni Manong Celo a nagbaklay iti pininggol a mais a kabburas ta kagapgapuna gayam iti bangkagna idiay ballasiw. Apaman a nakabatog iti tianggi, sinabaten ni Ina Intang.
“Hoy, birkog!” di pay ketdi pinili metten ti baket ti insawangna. “Sika nga agraraman. Ayan ti innalam a pulseras? Ala, iruarmo, ta no saan, idarumka.”
Tinangadko ni Manong Celo. Ne, ta siuungap met lattan ti ngiwatna a kasla nakigtot a sunggo.
“A-awan man met ti innalak, nana... Nagbiddutkayo—”
“A, ket ilibakna pay! Saan nga aglibak ti buyon! Pudno la ketdi nga adda puliyo nga agaala iti—”
“In-inayadem ti panagsasaom, Baket Intang!” pagammuan la ta nangngegmi ti timek ni Nana Semang. Nasdaawak idi nataliawko ti nanganak kaniak iti buniag ta natadem unay dagiti matana idinto a sigud a saan a mannakiringgor. “Saanmo a pagtatakawen ti anakko. Uray no kastoy laeng ti kasasaadmi, saanmi a kadawyan ti agala iti kukua ti sabali. Saankam nga agaambing.”
Immatidog koma dayta a susik no saan nga ingguyod ni Manong Celo ti inana a nagawid.
“DIKA kadi madanagan?” sinaludsodko ken ni Manong Celo iti naminsan a panangsurotko kenkuana iti bangkag ta adda surat a paited ni Manang Lucing. “No pampanunotemto ketdi ti sasawen ni Nana Intang. Dimo bay-an latta nga agsaosao. No agkapkapuyka pay laeng, mabalin a saanmo a magun-od ti ayat ni Manang Lucing.”
Saan a simmungbat ni Manong Celo. Ngem iti umuna a gundaway, nasiputak ti pannakakemkem dagiti sangina idi ibakalna ti panagkitana iti yan ti balay da Manang Lucing.
“Nakitak ni Mister Rico idiay balayda idi rabii,” intuloyko. “Kasla panggep san ni Mister Rico ti mangikuyogto kadagiti dadakkelna. Ngem, ne, adtoy man ti surat a paited ni Manang Lucing kenka.”
Inawat ni Manong Celo ti papel idinto a kinitanak a kasla masdaaw. Inukradna ti papel. Binasana. Nagkuretret ti mugingna.
Iti kabigatanna, nagdinamag laengen iti sibubukel nga away ti panagpukaw da Manang Lucing ken Manong Celo. Awan ti makaammo no ania ti pudno a naaramid, ngem napalalo manen ti panagar-ariwawa ni Ina Intang.
“Awan ti bain dayta a lalaki!” ipukpukkaw kano ni Ina Intang nangruna no lumabas iti batog ti balay da Nana Semang. “Awanan iti bain! Di la ketdin nagaripapa a nangitaray iti anakko. Agaluad….”
Ngem saanko a nagsiddaawan dayta a napasamak. Naragsakanak ketdi ta pudno a dayta ti ninamnamak. Met la gayam, kinunak laengen iti nakemko. Adda met la gayam ilemlemmeng ni Manong Celo.
Tallo a lawas a saan a nagparang da Manang Lucing iti away. Ngem iti maysa a sardam, pagammuan met la ta paawagan ni Nana Semang ni tatang. Simmangpet gayamen da Manong Celo ken Manang Lucing. Ngem mabutengda nga umuli iti balay da Manang Lucing no saanda a kakuyog ni amang, nga ammoda a pagraeman ni Nana Intang ta nagpaay idi ni Amang a teniente iti away.
Simmurotak ken ni amang ket siak payen ti nangawit iti sumagmamano a prasko nga arak. Ngem saan a nagbawbaw ti nalaus a pungtot ni Ina Intang. Inyawatna met ketdi, a, ti imana idi nagmano da Manong Celo, ngem madlaw unay iti panagkusilapna a nasakit latta ti nakemna ken ni Manong Celo.
“Ania ngarud ti mabalintayo nga aramiden, adi, ket nalpas metten ti amin,” kinuna pay ni amang. Awan ti nasayaat nga aramidentayo ita no saan a ti panangtaming iti panagsimpa dagiti ubbing. Nagkasarda kano met ketdin, a, iti sango ti ukom. No kayatyo, pagkasarentayo pay ida iti simbaan....”
Naurnos met laeng ti pagsasaritaan ngem saan pay la a nasayud ti yaannugot ni Ina Intang. Ket uray idi umulogkamin, kasla kumilaw pay laeng ti panangkitana ken ni Manong Celo. Dina pay ketdi inannugot nga umian dagiti agassawa.
Napaliiwko nga ad-adda a mariribuk ni Manong Celo gapu iti saanna a pannakayamo a naimbag iti katuganganna. Ta pudno a pampanemnemen pay laeng ni Ina Intang ti sakit ti nakemna maipapan iti napukaw a pulseras, ken ti pannakapaay ti arapaapna a maikallaysa ti anakna iti maysa a nabaknang.
“No apay ketdi a siak ti intudo ti panangsumar ni Apo Lakay idinto a saanko met nga innala ti pulseras,” insennaay ni Manong Celo iti naminsan a pannakiburasmi ken inang iti bunga ti maisda. “Patiek a nagbiddut idi ti padto ni Apo Lakay.”
“Pudno a nagbiddut,” kinunak idinto nga inasitgak ni Manong Celo nga agsipsip-ak kadagiti lilingtaen a mais.
“Ania ti kunam?” inamadna.
“Nagbiddut ti panagbuyon ni apong,” dinagullitko. Kinitanak pay ni inang nga adda iti saan nga adayo. Tinangadnak ni Manang Lucing a nagmasngaad iti tambak a nangsango iti labba a napno iti binuras. “Inabalbalayko ti itlog a pinagbuyon ni Apo Lakay sakbay a nagsumar.”
“Ania ti inaramidmo?”
“Tinik-olak a siaannad ti kutit ti itlog tapno agtakder a dagus iti umuna a panangipatakderna. Nalaus ngarud ti danagko idi amangan no bidingenna ti itlog, ngem daydiay a kapsut ti panagkitana—”
“Ngem kasano ngarud ti pannakaammom a ti naganko ti umuna a saludsodenna?” inimtuod ni Manong Celo.
“Asino kadi ti kangrunaan nga atapen ni Nang Intang?” kinunak met. “Saan kadi a sika?”
Saan a nakatimek a pulos ni Manong Celo. Ngem immisem met laeng idi agangay ket diak napakpakadaan ti panangtukmana iti lapayagko tapno lapigosennak ngem saanak met a napasakitan.
“Isu met la gayam a saan a napan nakiay-ayam iti San Pedro dayta nga ubing iti daydi a sardam ta adda gayam sigsigpenna,” kinuna ni inang nga agkatkatawa. “Malagipko pay a namin-adu gayam a sinarungkaranna ti itlog ti dumalaga iti dayta a malem.”
“Ngem agurayka,” kinuna ni Manong Celo. “Apay a nakibiangam pay ti panagbuyon ni Apo Lakay? Kitaem ti inaramidmo. Siak ti napabasol.”
“No naginadka met, manong,” insungbatko. “No saanko nga inaramid ti kasdi, dinaka koma linalais ni Nana Intang iti nalabes. Saanka koma a nasair ket mabalin a dimo pay la naitured nga imbaga ken ni Manang Lucing ti panaglibasyo.”
Dinuklosnak a kellaat ni Manong Celo ngem nakapaglisiak. Tinaliawna ni Manang Lucing. Ket kasla saanen a maputed ti nasam-it a panaginnisemda!—O
Immuna a naipablaak iti Bannawag iti Oktubre 29, 1956 sa Abril 24, 2017 a bilang.
