Napimpintas (Maika-2 a Gunggona)/Salip iti Sarita iti Bannawag, 1968
Sarita ni MAURO F. GUICO
(Immuna a naipablaak iti Disiembre 16, 1968; sa iti Nobiembre 21, 2016 a bilang ti Bannawag)
RUMRUMMUAR dagiti traktora idi makadap-aw ni Cardo iti ruangan. Makapleng ti daranudor dagiti makinaria a kasla agkakarayam a leddeg iti nalap-ok a dana. Umat-atipukpok ti tapok. Idi agpukaw ti daranudorda iti salogan ti asienda, rimmuar dagiti trak nga agbumbunag iti irik ken dagiti dyip nga agwanawan kadagiti triliadora a nagpatnag a nagirik iti nalawa a kataltalonan.
Iti sinamar ti kaippasngay nga init, masirayan ti narakab a rupa ni Cardo iti linong ti sinakaban a kallugongna. Natayag ken nabaked ket agsasanggala dagiti urat kadagiti takiagna. Nakitana ni Don Hernando nga agturongen iti opisinana kalpasan ti panangparubuatna kadagiti makinaria.
KLASIKO A SARITA: Ti Makopa (2)
Matmatmatan ni Don Hernando dagiti titulo ti dagdagana iti rabaw ti sinarmingan a lamisaan idi iduron ni Cardo ti rikep ket simrek.
“Naimbag a bigatmo, senior.”
Nagyudyod ti namsek a taba iti tengnged ti don iti panagsimpana iti tugawna. “Apay nga addaka ditoy?” kinunana a sigugubsang. “Dimo kad’ naawat ti surat ti turay?”
“Naawatko, senior.”
“Met la gayam. Ania pay la ti aramidem ket inton bigaten ti naikeddeng a maudi nga aldaw amin a katalonak iti asienda? No adda pay la nakatakder a balay iti disso nga intuding kadakayo daydi dakkelko iti asienda, dumapo apaman nga aglabes ti oras. Maawatam?”
“Sisiakon a nabati, senior.”
“Dayta ti pakakitaan iti kinasukirmo. Adayo koma nga addaka a mangrakrakrak iti balaymo tapno mayakarmo no rabii ngem addaka ketdi ditoy. No ania la unay ti gagaram. Ania ti masapulmo?”
“Kua, senior,” lininteg ni Cardo ti marakubbuen a takderna, “ti koma kaasim.”
“Kaasi nga?”
“Kaasiannakam kadi, uray makabulan laeng a panagnaedmi pay a sangaamaan ditoy asiendam.”
“Adda pay la rupam nga agkiddaw?” Timmakder ti nabaknang, nagna sa met laeng nagsubli iti tugaw. Nagliad a nangtaldiap ken ni Cardo, sa imbaw-ingna ti panagkitana iti labes ti sinarmingan a rikep a yan dagiti agur-uray a katulonganna. “Apay a masapulmo ti makabulan a pawayway?”
“Pakibingayak pay koma ta pidua a raepko iti dua nga ektaria a taltalonek, senior.”
“Pakaibingayam? ‘Sin’ ti nangibaga kenka!”
“Dawatko kenka, senior. Senior, impanko amin a kabaelak a nangasikaso kadagiti dandanin magapas a pidua iti ayatko laeng a makitayo a naidumaak kadagiti katalonam.”
“Saludsodek manen kenka, Cardo. Ania ti inaramidyo iti eskribientek idi imbaonko nga agsingir kadakayo?”
Pinerreng ni Cardo ket ungapenna koma dagiti napuskol a bibigna ngem nagsao a dagus ti baknang. “Nagkedkedkayo,” kinuna ni Don Hernando. “Nagkamangkayo iti hustisia ta namatikayo iti bilin ti uluen ti unionyo. Kayatyon a tagikuaen ti dagak.”
“Senior…’
“Sabali ti nangipagarupanyo iti kinaimbagko kadakayo. Kayatdak a liputan. Saanyo a pinanunot a dagak ti pagbibiaganyo. Saan la a dayta. Awan la ket, umaykayo kaniak no adda masapulyo. Dikay pay pinaay. Ngem nagbalinak ketdin a dakes kadakayo. Ingrato!”
“Senior, saannak nga ipada kadagiti padak a katalonam,” inkalintegan ni Cardo. “Nairamanak laeng iti basolda. Awan turedko a makisango kenka no adda ammok a nagbasolak. Pagaammom met ti kinatulnogko agbayad man wenno makigamulo kadagiti paaramidmo a kalsada wenno patarimaanmo a rangtay wenno padanum. No agbilinka iti burias, manok, kalding a kasapulam iti paskenmo, itedko nga awan bayad.”
“Masdaawak man iti kinalaingmo nga agsao ita. Saanka met a mannanao iti paliiwko. Siguro insuronaka ti uluen ti unionyo.”
“Nakemko ti yaayko kenka, senior.”
“Ala, bay-amon ket ibagak kenka a saankon a masapul ti bannogmo. Siakon a mismo ti mangtaming kadagiti aramid nga agpaay kaniak, agraman dagak. Adda traktorak ken tao a susuelduak. Napudno dagiti katulongak, nagaedda nga agtrabaho. Makitak nga ad-adu ti maapitko. Awanen ti makibingay.”
Nagsammaked ni Cardo iti lamisaan. “Ipagapum kadi, senior, iti kinarigatmi. Matay ti asawak ken dagiti annakko iti bisin no dinakam kaasian.”
“Ladingitek no kasta,” kinuna ni Don Hernando. “Nakapakaammuankayo a pumanaw idi adayo pay nga ipaima ti turay ti keddengna. No nagmulaka pay iti pagay iti dagak, biddutmo. Awanen ti karbengam a manggapas kadagita. Awan metten ti namnamaen a bingaymo. Masapul a masurot ti bilin ti turay.”
Inanat ni Cardo nga inalsa dagiti imana iti pingir ti lamisaan. Nagtilmon. “No kasta ti kunam, senior, diak masalungasing ti pangngeddengmo.” Timmallikud sa rimmuar.
Idi dumap-aw iti nalawa a kataltalonan a ginesset ti kalsada iti abay ti irrigasion, nagsardeng. “Kastoy kadi ti lak-amek kalpasan ti adu a rigatko a nanglimpia itoy a taltalon, nagtarimaan iti padanum ken nangaramid iti dalan?” nakunana. Bimmantot ti barukongna. “Saan a mabalin a panawak dagitoy.” Intuloyna ti nagna.
KIMMARANSIWA ni Cardo iti sirok ti kamantiris a pagibabaudanna iti nuang. Natimud ni Baket Pettang ket nagtan-aw iti kosina.
“Napuruakak ‘ta nuangen,” kinuna ti baket.
Simmirok ni Cardo iti balay. Muttaleng a nagtugaw iti papag.
“Ania pay la ti aramidem dita? Rugiantayon ti agrakrak tapno makapanawtayo a masapa.”
“Saan a mabalin!” imbugkaw ni Cardo.
“Urayem ngarud ti umay mangpuor iti balay?”
“Pettang, saan a mabalin a mapatalawak ditoy asienda.”
“Kasano a saan ket dimo met daga?”
“Uppat a pulo a tawenkon ditoy. Maysaak a nakipagdalus idi karuotan ken kakaykaywan pay daytoy. Timmulongak a nagaramid iti kalsada ti asienda. Kastoy ketdin ti ipalak-am dayta nga anak ti namarigat kaniak? Isu ket ti mangloko kaniakon? Saan pay laeng.”
“Dimo met daga, ania ngarud ti maaramidam?”
“Agpayso, ngem adda iti konsiensiana dayta.”
“Cardo, awan ti kabaelam. Siksikan. Pinanawandakan dagiti kakaduam.
“Wen, a, ta kayatda ti agpaloko.”
“Ti masakbayan dagiti annakda ti pampanunotenda. Kastaka koma met.”
Nagtugaw ni Cardo iti bangko. Binuyana ti asawana nga agkupkupin kadagiti alikamenda a naidaluson iti abay dagiti nadissodisso a tampong. Immuli dagiti maadi-adi nga annakda.
“Ti masakbayanda ti panunotem,” kinuna ni Baket Pettang. “Inkay aggaon,” inturongna kadagiti ubbing.
“Umayka met mangmalemen ta napudot pay ti innapuy.”
“Sumarunoakto.”
Timmakder ni Cardo idi nakasangon ti asawana ken dagiti ubbing iti dulang. Agpakosina koman ngem nagsarimadeng iti sagpat ti agdan. Immulog. Kinitana ti nalawa a kataltalonan. Dandanin magapas dagiti pagayna. Nadagsen dagiti dawa a naisuyo iti palayupoy ti sumipnget.
(Adda Tuloyna)
