NARSARDENGKAMI manen idi nalasatmi ti rangtay a kawayan. Umanangsab ni Apo Lakay a nagsanggir iti murdong ti way a sarukodna. Kasla agsisilpo ti angesna. Sidadagsen nga impusotna ti bagina iti pagtugawan a kawayan iti igid ti dalan. Insadagna ti mugingna iti murdong ti sarukodna. Napardas ken abbaba dagiti angesna a kasla nagsang-at iti nangato a bantay.
Indissok ti bassit a maleta a naglaon kadagiti amin a kawes ni Apo Lakay ket, nupay ammok unay nga ipawil ni nanang, nagtugawak iti nasinged nga abayna. Insadagko a silalag-an ken sisasarangay ti imak iti natulang nga abagana. Nariknak ti natadem nga iking dagiti tulangna babaen ti naingpis unay a lasag ken kuribetbet a kudil a nangbungon kadagitoy. Nariknak pay ti agkibkibsut a panagangesna iti panagbaba ken panagngato ti abagana.
ABABA A SARITA: Ti Mannurat
Naguyek ni Apo Lakay iti ababa ken namaga. Impalagipna kaniak ti namaga a karasakas dagiti nagango a pakapak ti kabuluan no agangin. Nalagipko pay dagiti naladaw a rabii ken dagiti adalem a parbangon a riingennak ti namaga nga uyek ni Apo Lakay manipud iti iddana iti sagumbi ti balaymi.
Nabayag bassit a naguy-uyek; ket idi nagsardengen, naparpardas manen ti panagangesna. Nagkidem a kas maysa a mangsarsarak iti nabilbileg a panagitured. Naurat dagiti ramayna a siiirut a nangpetpet iti murdong ti sarukod. Insadagna a sikakapsut ti ulona iti bukot dagiti imana. Nagsennaay. Kalpasanna, inin-inutna nga inyangad ti ulona ket kinitanak.
Naggilap iti sinamar ti bumabbaban nga init dagiti kasla karmay a ling-et kadagiti nalseb a mata ken pingpingna. Sikakapsut a nangipunas iti bukot ti imana kadagiti timrem a ling-et iti rupana.
“Nabannogak unay, apok,” kinunana. “Rico, nautoyanak.”
“Aginanata, apo,” kinunak.
“Wen, aginanata. Saanen nga adayo ti balay ni ulitegmo a Berto?”
“Saanen, apo.”
“Uray ket lumamlamiisen. Patayennak la ket ti pudot.”
“Mabalintay’ ti agtutor, apo.”
“Agan-anuska, apok. Uray lumnekton ti init no dumanonta iti balay da ulitegmo.”
Inikkatna ti daan a kallugongna ket impaidna iti bagina. Nagsagawisiw iti nababa a pangawisna iti pul-oy. Immay ti nalamuyot a pul-oy manipud kadagiti nalangto a kataltalonan. Nasiputak dagiti matana a naiturong iti nagsaknap a taltalon iti sanguananmi iti maysa a bangir ti dalan. Adda naisangsangayan a gilap kadagiti matana.
“Kaay-ayok unay a buyaen dagiti nalangto a kataltalonan ken dagiti katurodan,“ kinunana. Immayen dagiti umuna a tudo ti Abril ket limmangton dagiti pagtatalonan. Iti sakbay dagitoy, nalasbang manen dagiti kasla naibalaybay a katurodan. “Ngem diak ammo, paglidayendak met. Ipalagipda dagiti banag a napukaw… dagiti panawen a nagawan… dagiti amin a banag a naglabas a dinton masublian…”
Tinangadko ni Apo Lakay ta adda diak idi masinunuo nga aweng ti timekna. Ngem adayo ti puruak dagiti matana a kas maysa a mangsirsirmata kadagiti adayo a lubong.
“Napigsaak pay laeng idi, apok. Ne, damagemto ken ni tatangmo. No kitkitaennak ita, ipapanmo ngata a diak napadasan ti nagkabannuag. Ngem nakiredak idi. Diak samiren idi ti lumumlom iti kapitakan babaen ti bumayakabak a tudo wenno makasinit nga init. Ta no adu dagiti annakmo a makasapul iti pigsam ken panagdungngom, saanmo a samiren ti init ken ti tudo ken ti angin. Itdem ti amin nga adda kenka— pigsam ken ti kasayaatan a paset ti panagbiagmo…”
Idinto nga intuloy ni Apo Lakay ti panagsaritana, nadlawko a kasla saanen a siak ti nangituronganna iti sarsaritana no di ketdi ti bagina met laeng. “Itdem amin nga adda kenka. Saanmo a timbangen ti ayat nga ipaaymo. Dimo bilbilangen dagiti imbag a maitedmo. Mangtedka latta. Agbalin ti biagmo a kas sibubukel a pannangted… a kas sibibiag a daton… ket iti pusom, tagibiem met ti inanama nga addanto kenka ti talged kadagiti maudi nga aldaw… Agdengdengngegka met laeng?”
“Wen, apo.”
“Adu idi ti talonko ditoy,” inwagisna iti natarid a timidna dagiti talon iti sanguananmi.
“Sadino ngarud ti yandan?”
“Napukawdan.” Nagwingiwing. “Nalakoda idi agadal dagiti ulitegmo ken ni tatangmo. Saandan a napasubli.”
Simmardeng ni Apo Lakay a kas maysa a nabannog unay. Miningmingak ti puraw a buokna, ti nalaylay ken kuribetbet a kudilna, ti panagtinnag dagiti suli ti ngiwatna ken ti anniniwan ti napukaw a tagtagainep kadagiti matana. Ket nariknak ti nasinged unay a pannakikaysana a mangpadas manen a mangsurot kadagiti nagubinganna a dana.
“Mano ti tawenyon, apo?”
“Kitaenta man,” kinunana, inaprosanna ti timidna. “Addan pito pulo ket pito, sumurok wenno kumurang.”
“Bareng matawenko met ti kasta,” kinunak.
Kinitanak ni Apo Lakay ket adda apagdillaw a gilap dagiti matana. Kinunana, “Dimo ap-apalan ti kinalakayko. No matawenmo ti kasta, ket masarakamto nga awan mamaay ti biagmo, tarigagayamton a nabayag koman a napanka naginana. Adda sumina. Ket maluksawka a saan ketdi a sika. Agtultuloyka nga agbiag; ket mangrugika nga agdanag amangan ta agbiagka nga agnanayon— a nalipatannakan ni patay. Adda kenka ti maysa a tarigagay: ti naulimek koma nga ipupusaymo a mapan aginana.”
Diak unay naawatan no ania ti kayatna a sawen. Kinapudnona, diak unay naawatan dagiti dadduma a sinaona kaniak. Ngem napait ti aweng ti timekna. Miningmingannak a siuulimek.
“Mano ti tawenmon?” kinunana.
“Sangapulo ket tallo,” insungbatko. “Inton’ Hunio.”
“Nakakaskasdaaw ti biag no agtawenka pay laeng iti sangapulo ket tallo. Awan pay laeng dagiti parikutmo iti masakbayan. Awan dagiti napait a lagipmo. Agbiagka laeng iti agdama. Isu ti panawen ti panagbiagmo.”
“Ngem kayatko koman ti agbalin a nataengan,” kinunak.
Inarikapna dagiti takiagko. “Natangken dagiti takiagmo, apok. Nasikkil ti bagim. Dika agdanag. Iti saan a mabayag, agbalinkanto a nataengan. Inanamaek nga agbalinkanto a natakneng ken manamnama a pasanggiran. Naimbagka nga ubing.” Timmilmon a kas naigiddato a narigat a banag ti panagsao. “Sika laeng kadagiti appokok ti saan nga agaripapa nga umasideg kaniak.”
“Awan aripapak, apo.”
“Sika laeng ti apokok a di kumayakay kaniak. Agyamanak.”
Nariknak ti nalailo a panangpiselna iti imak. Idi tangadek ti rupana, nasaraksak a manartaraigid ti basa kadagiti nalseb a matana. Ngem nagkiraykiray ket ammok nga ikarkarigatanna a teppelan ti riknana.
Inappupona ti murdong ti sarukod sa insadagna ti timidna. Kimmita manen a siuulimek kadagiti kataltalonan a bimmalitok ita iti lawag ti lumadladawen a malem.
Iti kitkitaek a kinakapuy ni Apo Lakay, nalagipko dagiti aldaw a pannakipagnaedna idiay balaymi…
IMMAY nakipagnaed ni Apo Lakay kadakami kalpasan ti pannakipagtaengna iti balay ni ulitegko a Doro ken kadagiti dadduma nga ulitegko iti kasanguananna. Nanipud idi natay daydi Apo Baket, nagallaallatiw ni Apo Lakay kadagiti balay dagiti ulitegko nga annakna.
Idi immay agnaed ni Apo Lakay iti balaymi, kinuna ni nanang ken ni tatang: “Nasaysayaat no agyan iti uneg ti sagumbi tapno saan a madaldalapus.”
“Saan a nasipnget?” sinaludsod idi ni tatang.
“Mairuamto.”
Nagwingiwing ni tatang. Ngem idi simmangpet ni Apo Lakay iti maysa a malem, naipan iti uneg ti sagumbi. Ditoy ti ad-adu a nagnaedanna. Manmano a rummuar. Ket dakami laeng ken tatang ti sumsumrek iti sagumbi a yanna.
Kaay-ayok idi ti mapan iti nasipnget a sagumbi. Agtugawak iti pingir ti kawayan a kanapi a pagturoganna ket agdengngegak kadagiti di maibus a sarsaritana. Nalaing a manarita ni Apo Lakay. No agdengdengngegak kadagiti makaay-ayo a saritana, kasla itundanak kadagiti ruangan dagiti nakakaskasdaaw a lubong. Ta kaay-ayok idi— a kas pay laeng ita— ti agdengngeg kadagiti sarita. Isut’ gapuna nga ania man a gundaway a mapidutko, mapanak iti nasipnget a sagumbi tapno dumngegak kadagiti sarita ni Apo Lakay.
Ngem kadagitoy a kanito, pagdillawak laeng no awagannak ni nanang. Uray no addaak nga agdengdengngeg a sipapasnek iti ngalay ti maysa a sarita, kapilitan a pumanawak. Maawatak no apay a maigiddato nga awagannak ni nanang. Ammok a maawatan met ni Apo Lakay. Adda no kua anniniwan ti liday kadagiti matana ket kunana kaniak, “Mapankan, apok. Tuloyekto ti saritak iti sabali nga aldaw.”
Kaay-ayona unay dagiti ubbing. Idi damona, no adda gundawayna, ay-ayamenna dagiti addik. Adda daydi aldaw nga agsangsangit ni Pitong, adingko nga agtawen iti maysa, iti uneg ti indayon. Napan innala ni Apo Lakay ti adik. Insakayna kadagiti tumengna. Kinankantaanna. Saan a nagbayag, agkatkatawan ni Pitong. Naragsakda unay agingga a dimteng ni nanang.
“Adu la amin a pagbambannoganyo, tatang,” kinuna ni nanang ket inyadayona ni Pitong.
“Um-umlek ngamin itay,” insungbat laengen ni Apo Lakay. Nagsubli iti sagumbi. Nagtugaw a nagpannimid iti pingir ti kanapi. Nabayag a nagtugaw sadiay.
Impaawat ni nanang kadakami a saanmi nga as-asitgan ti lakay. Ken nangnangruna nga impaawatna ken ni Apo Lakay a saanna a rebbeng a sagsagidennakami. Ammok a naawatan ni Apo Lakay dayta. Malasinko kadagiti kanito nga agtugtugaw a siuulimek iti laem ti nasipnget a sagumbi.
Naannad ni nanang a nangipamatmat kadagiti gunayna ken uray pay dagiti balikasna a saanna a rebbeng a makipagnaed ni Apo Lakay kadakami. Masansan idi ti panagsubang da tatang ken nanang maipanggep ken Apo Lakay.
“Saanna a rebbeng,” kuna ni nanang, “a pagpeggadenna ti salun-at dagiti ubbing.”
“Agan-anuska koma,” yandingay met ni tatang. “Mabilbilangen dagiti aldawna.”
“Apay, siksika, aya, ti anakna?”
“Saan—ngem is-isu laeng ti tatangko.”
Agwagteng no kua ni nanang. Umatiddog ti panagsubangda. Agbanag a saan a pagun-unian ni nanang ni Apo Lakay.
Ket no agtangtang ti kampana iti simbaan a mangipakaammo nga adda pimmusay, agwingiwing ni Apo Lakay ket kunana, “Apay a di koma pay laeng siak?”
Itay, inayabannak ni tatang, “Dika umad-adayo. Kuyogem ni apongmo iti balay ni kabagis a Berto.”
Isut’ gapuna nga addakami ken Apo Lakay iti dalan nga agturong iti balay da Tata Berto. Ni Tata Berto ti maysa kadagiti lima a lallaki nga annak ni Apo Lakay.
“Itinto maysa nga aldaw, agbalinkanto, apok, a nataengan,” kinuna ni Apo Lakay kalpasan ti nabayag a panagulimekna, “ket laglagipemto koma nga inton maysakan a nataengan ket baketen ni nanangmo ket nakapuyton ken dinanton matulongan ti bagina, dimonto koma baybay-an ta masapulnanton ti pigsam.”
“Wen, apo.”
“Ken sikanton ti sarukodna no magnanto a sikakapuy.”
“Wen, apo.”
“Ket mabalinnanto ti sumina a sikakappia.”
“Wen, wen.”
“Inta manen?”
“Dayta kunayo, apo.”
“Nalamlamiisen. Mapantan… ngem saanta nga agdardaras.”
Pinidutkon ti maleta ni Apo Lakay ket nagar-arudokkamin a nagna a nangandingay iti naladaw a malem. Kinibinko ni Apo Lakay.
“Mabayagkayo a makipagnaed kada Tata Berto, apo?” dinamagko.
Nabayag a saan a simmungbat. Idi kitaennak, kinunana: “Diak ammo, apok… diak ammo…”
Tinangadko ti rupana a silsilawan ti matayen nga init ket nakitak a kasla immadu dagiti kuretret iti pingpingna. Nalagipko ti mannanao ken sariwagwag nga asawa ni Tata Berto. Inirutak a pinetpetan ti takiag ni Apo Lakay, a kasla diak naterred ti tarigagay iti panangsakruyko kenkuana tapno siakon ti mangidanon iti papananmi a taeng. “Apo,’’ kinunak, “masansanto nga umayka sarungkaran.”—O
(Immuna a naipablaak iti Bannawag iti Mayo 28, 1956, sa iti Mayo 20, 2019 a bilang.)
