Binigbig ti Bureau of Plant Industry (BPI) ti SAP a kas napintas a panguartaan (high-value commercial crop) gapu iti naidumduma a kinasam-itna.
NO ti Davao Pummelo ti kasam-itan a barayti ti sua iti Mindanao, adda met ditoy Cagayan Valley ti barayti ti kasam-itan a sua iti sapasap a Luzon. Isu daytoy ti Siamese Abulug Pummelo wenno ad-adda nga am-ammo ditoy Nueva Vizcaya iti naganna a SAP.
Daytoy ti orihinal a barayti ti sua a patanor ti Department of Agriculture – Northern Cagayan Experiment Station (DA-NCES) babaen ti liderato ni sigud nga NCES Superintendent Leonardo G. Santos, ken intultuloy ni Mrs. Celerina T. Miranda, sigud a Manager ti DA-NVES.
Rehistrado ti SAP iti opisina ti National Seed Industry Council (NSIC) a kas komersial a barayti ti sua ken naikkan daytoy iti nagan nga NSIC 2008 Pm04.
Senado, pinasingkedanna ti ₱6.793-trilion a nailian a badiet para 2026
Masarakan ti plantasion ti SAP iti Foundation Grove ti DA-NCES iti Abulug, Cagayan; ken iti eksperimental a talon a sakup ti DA-Nueva Vizcaya Experiment Station (DA-NVES) iti ili ti Bagabag, Nueva Vizcaya.
Kuna ni Valeriano T. Corales, Science Research Specialist II ti DA-NVES ken mangimatmaton iti panagsukisok maipapan iti sitrus a binigbig ti Bureau of Plant Industry (BPI) ti SAP a kas napintas a panguartaan (high-value commercial crop) gapu iti naidumduma a kinasam-itna. Kas kadagiti dadduma a puli ti sitrus, addaan daytoy iti katayag nga umab-abot iti 3 a metro ken makaited iti agarup saan a nakurkurang a 300 a bunga iti kada puon.
Kadagiti napalpalabas a field day nga insayangkat ti DA-NCES ken DA-NVES iti Cagayan ken Nueva Vizcaya, kanayon a bida ti SAP iti grupo dagiti dadduma a bungbunga a nairaman iti eksibit. Adu metten a mannalon iti sapasap a probinsia ti Nueva Vizcaya ti nagkiddaw ken naikkan kadagiti palakay ti SAP ket dagitoy itan ti pangal-alaanda iti nayon a pamastrekanda. Naited dagiti palakay kadakuada babaen dagiti napili nga asosiasion ken kooperatiba dagiti mannalon iti sapasap a Rehion 2 a nagkamenganda.
Iti umuna a Provincial Technology Forum nga inangay ti DA-NVES itay laeng Hulio 28 ita a tawen, dinayaw dagiti timmabuno ti kinasam-it ti SAP ket kunada a naim-imas nga amang daytoy ngem dagiti dadduma a barayti ti sua a masarakan iti Luzon.
Kadagiti mayat nga agmula iti SAP, mabalinyo ti gumatang iti budded a palakay ti SAP iti opisina ti DA-NVES ken DA-NCES. No saan, kiddawenyo kadagiti mangimaton iti nagkamenganyo a kooperatiba ta isuda ti umay makiuman iti DA-NVES.
Panagmula
Imula dagiti palakay a napatanor iti wagas a budding iti kaaddayo a 8 x 8 a metro no 156 a palakay ti imula iti kada ektaria, wenno 8 x 10 a metro no 125 a palakay ti imula. Imula dagitoy iti kuadrado nga abut nga aglawa iti 40 a sentimetro ken aguneg iti 40 cm. Siguraduen a nalaokan iti organiko a ganagan ti abut a pagmulaan. Nasaysayaat no agmula iti panawen ti tudtudo.
Alep-epan ti puon dagiti mula iti nagaik a ruot, garami, taep, wenno ubbak ti lambaan. Mabalin a mulaan iti sabsabali a mulmula ti nagbabaetan dagiti palakay bayat nga ur-urayen a dumakkel dagitoy. Iti kasta, saan a masayang ti espasio ken tapno adda pangalaan iti nayon a pamastrekan bayat a saan pay nga agbunga dagiti kayo.
Panangpaksiat iti Peste
Maysa a saguday ti SAP nga alisto a malasin ket ti saan a napintas a langana gapu iti kanayon a pannakabiktimana iti peste a managan iti citrus rind borer (CRB). Kumutukot daytoy nga igges iti napuskol nga ukis ti sua ngem saanna a madanon ti mismo a makan a paset ti bunga. Nupay kasta, saan nga apektaran ti peste ti raman ti bunga.
Ti CRB ti maysa a kangrunaan a peste a mangdaddadael iti industria ti sitrus iti sapasap a Region 2, kangrunaanna iti Cagayan ken Nueva Vizcaya, ken daytoy ti mangibaba iti kalidad ti industria ti sitrus nga umab-abot iti 87 agingga iti 92 a porsiento.
Maysa nga epektibo a wagas nga ar-aramiden ti DA-NVES ket isu ti panangisupot iti bunga ti sua iti plastik nga iket a napino ti abutna tapno saan a dadaelen ti ania man a peste. Iti Ingles, bagging ti awagna daytoy a sistema ti panangsalaknib kadagiti bunga ti ania man a kayo wenno mula.
Ngem adda pay naidumduma nga organismo a mabalin a makatulong iti pannakakontrol ti peste a CRB, segun kadagiti taga-NVES, isu ti puraw a buot a managan iti white muscardine wenno am-ammo iti sientipiko a naganna a Beauveria bassiana. Daytoy a buot ti nabayagen nga ikamkampania ti DA a maysa kadagiti kasamayan a mangkontrol iti amin a peste a mangkapkapet kadagiti mula iti talon nangruna iti pagay ken mais.
Maawagan a mycopesticide ti white muscardine gapu ta maibilang daytoy a nabiag a buot (live fungus). Kas insect-pathogen, wenno buot a mangted iti sakit kadagiti insekto, agpaay daytoy a nabiag a pestisidio ken kalasag dagiti mula kontra kadagiti kangrunaan a peste a narigat a paksiaten iti natural ken kemikal a wagas.
Iti agdama, agar-aramid ti DA-NVES kadagiti naipakete a white muscardine tapno adda latta nakasagana nga usaren dagiti mannalon a mangsursurot iti organiko a wagas ti panagtalon. –O
(Bannawag, Septiembre 16-30, 2022)
