(Napintas/Salip iti Sarita ti Bannawag 1965. Immuna a naipablaak iti Disiembre 13, 1965; sa iti Hulio 16, 2018 a bilang ti Bannawag.)
ITI lulonan ti Bantay Lampong a kinawiwitan ti angep, tumungrarawen ti init: inrugina manen ti rissik a darang ditoy away ti Cabingcolan a nakayaplagan ti tanap a kas iti nalaga a pakalatkat. Iti amianan a pungto daytoy a tanap, agtartaray ti nakidditen a karayan a yan ti penned. Nagsinankrus ti kali a nailabed iti tanap. Iti daya, ili ti San Pascual. Kabakiran iti abagatan. Iti laud iti sakaanan ti singin a turod, nagpupurok dagiti balay a nagatep iti pan-aw ken nagdiding iti tinidtid a bulo.
Itoy nakellekelleng a tanap, maysa a parsua ti mangun-unor iti desdes nga agturong iti kabalbalayan. Asidegen. Arukong ti pannagnana gapu iti awitna a kuribot a napno iti ruot. Darumog ti kuyem a rupana. Dagiti matana situturong latta iti kimmarandikang a tambak.
Apaman a dimteng iti arubayan ti irig a balay, indissona ti kuribot iti asideg ti agid-idda a nuang a sipaparnged iti puon ti baak a salamagi. Immakup iti ruot sa impuruakna iti sango ti ayup.
KLASIKO A SARITA: Ti Paraiso iti Agdama (1)
Manipud iti ngatuen ti putek nga agdan ti irig a balay, adda kuttongit a babai a sitatakder. Adda ubing a ngirngir nga ub-ubbaenna.
“Mangantayon, Dalmas. Dika met agudong, ‘ya?”
Saanna a sinungbatan ti asawana ngem nagpusipos a nagturong iti pagagdanan. Kasla adda nalipit a marabutit kadagiti pangal iti yuulina. Insaluketna ti kumpay iti agsit ti pataguab. Inuksobna ti garit a badona. Insalapayna iti naibarteng a way. Sikakamisetan iti pawad a lussolussok idi sumrek iti kosina. Rimmuar iti bangsal. Pinidutna ti sudo sa inkaudna iti burnay. Pimmarakapak ti agatbinungsot a pagbabasaan. Inwagsakna dagiti imana tapno maiwarsi dagiti kimpet a danum sa simrek iti kosina. Simmango iti dulang. Umas-asuk ti innapuy ken ti sangamalukong a dinengdeng a rangaw ken sabong ti karabasa a nasagpawan iti buntiek.
Dimges ti ulimek dagiti agassawa bayat ti panangdumdumogda iti labayda. Ti laeng sagpaminsan a banerber ti masul-oy a digo ti mangngeg.
“Ket no agsangokayo ken ni Apo Iban, s’yaatem ti agsao. Agpakpakaasika. Hammo a pikpikaren. Di numona ti lakana nga agpudot.”
Saan a sinungbatan ni Dalmas ti asawana. Ginaw-atna ketdi ti malukong iti tengnga ti dulang. Simmanerser ti igupna.
“No ikkatennatayon, ‘dino pay ngata, apo, ti pagbirokan iti talonen? Di numona ta nagrigat ti agsapul. Kukuana amin a daga ditoy Cabingcolan. ‘Nia ket ngamin ti naknakanmo ta dika pulos napan timmulong a nagaramid iti kamarinda. Ita, ne, nakasarakkan.”
“Uray no madi ti riknak idin? Dayta la ngatan ti pakabasolakon ken ni Apo Baknang? Dayta laengen ti pangikkatanna kaniak?”
“No kastat’ kunana.”
Saan a nakatimek ni Dalmas. Nalagipna manen ti kinuna ni baketna idi kalman a panaggapu daytoy idiay ili. Kinuna kano ni Don Iban a pakitaltalonanda: “Ibagamto ken ni lakaymo a tangsit ken sukir a mabalinyon ti sumapul iti sabali a pakitalonanyo.”
Dayta ti dakkel a parikut ni Dalmas ita. Ngem dina ipadpadlaw ken ni baketna. Ammona ti kababalin ni Don Esteban Salamanca. No ania ketdi nga agpayso ti dina napanan idi. Nabileg ngamin ti gurana iti apoda. Maysa pay, kayatna nga ipadlaw kadagiti padana a makitaltalon a kagurana ti nalabes a pannakaad-adipenda. Bareng tumuladda kenkuana a makirupir. Mautobna itan ti rigat ti paad-adipen. No kasla libro koma ti panawen a mabalin nga ikupin ket baliwan nga ukraden dagiti panid! Agadalka, anakko, tapno dikanto maipada kadakami ken inam, uray ta siksika a bungami, kinuna daydi amana. Sa laeng maawatanna dayta kadagitoy a bukodnan ti mangilangoy iti biagda nga agassawa.
“Bareng laeng no matumpongam ti kasayaat ti ulona,” timek manen ti asawana a mangsubsubo iti ubing iti saklotna. “No dimo matumpongan, diak la ammon.’’
“No di koma kusit dayta a baknang, saan a kastoy ti biag…”
“Ba’am kadin dayta.”
Kinawkawna ti bakka. Timmakder sa nagturong iti karamba. Imminum. Limmaem. Nagtan-aw iti akindaya a tawa. Nalang-abna dagiti kimriit a garami kadagiti kinelleng. Imbakalna dagiti matana iti kasla bakir a nagsaadan ti ili. Makitkitana ti kampanario ken ti dumalem a tuktok ti simbaan.
Nagpusipos ni Dalmas idi mangngegna ti karatikit dagiti main-innawan a pinggan. Gaw-atenna koman ti pantalonna a sisasab-it iti lansa iti adigi idi kumpet iti gurongna ti bimmutittit nga ubing a limmaem.
“’May. ‘May, barok, ta adda papanak.”
“Inkan?” kinuna ti asawana a nakalaem metten.
“Wen.”
“S’yaatem ti makisarita, wen?”
Saan a nagtimek ni Dalmas. Rimmuar iti pataguab. Pinidutna ti payabyab iti sirok ti bangko. Immulog. Kinamangna ti desdes nga agpaili. Napartak dagiti sakana. Malang-abna man itan dagiti kinelleng.
Kagudua la ngata ti oras ket addan iti ili, iti Kalye San Juan iti likudan ti duog a simbaan. Madamdama pay, masungadnan ti pimmalasio a balay dagiti ag-Salamanca.
Nagsardeng iti yan ti landok a rikep ti dakkel a ruangan. Immawag. Manipud iti uneg, nagtaul ti dakkel nga aso. Natangadna ti baak nga akasia iti uneg ti inaladan: sumagmamano a bulong a maris-kiaw ti linapgis ti angin ket inay-ayamna ida a pinagkatangkatang iti tangatang. Naulinan ti akasia idi bumarito pay. Pinapukan ni Don Esteban Salamanca dagiti sanga tapno pagtungoda. Nagistayan natnag idi dandani naiggamanna ti maysa a bannagaw iti sanga.
(Maituloyto)
