Sarita ni JEREMIAS CALIXTO
IMMAY nakipagnaed ni Apo Lakay kadakami kalpasan ti pannakipagtaengna iti balay ni ulitegko a Doro ken kadagiti dadduma nga ulitegko iti kasanguananna. Nanipud idi natay daydi Apo Baket, nagallaallatiw ni Apo Lakay kadagiti balay dagiti ulitegko nga annakna.
Idi immay agnaed ni Apo Lakay iti balaymi, kinuna ni nanang ken ni tatang: “Nasaysayaat no agyan iti uneg ti sagumbi tapno saan a madaldalapus.”
“Saan a nasipnget?” sinaludsod idi ni tatang.
“Mairuamto.”
Sen. Dela Rosa, rimmuar kalpasan ti panagpipinnaltog iti pasdek ti Senado; Sen. Padilla, mapapati a nangiruar ken ni Dela Rosa
Nagwingiwing ni tatang. Ngem idi simmangpet ni Apo Lakay iti maysa a malem, naipan iti uneg ti sagumbi. Ditoy ti ad-adu a nagnaedanna. Manmano a rummuar. Ket dakami laeng ken tatang ti sumsumrek iti sagumbi a yanna.
Kaay-ayok idi ti mapan iti nasipnget a sagumbi. Agtugawak iti pingir ti kawayan a kanapi a pagturoganna ket agdengngegak kadagiti di maibus a sarsaritana. Nalaing a manarita ni Apo Lakay. No agdengdengngegak kadagiti makaay-ayo a saritana, kasla itundanak kadagiti ruangan dagiti nakakaskasdaaw a lubong. Ta kaay-ayok idi— a kas pay laeng ita— ti agdengngeg kadagiti sarita. Isut’ gapuna nga ania man a gundaway a mapidutko, mapanak iti nasipnget a sagumbi tapno dumngegak kadagiti sarita ni Apo Lakay.
Ngem kadagitoy a kanito, pagdillawak laeng no awagannak ni nanang. Uray no addaak nga agdengdengngeg a sipapasnek iti ngalay ti maysa a sarita, kapilitan a pumanawak. Maawatak no apay a maigiddato nga awagannak ni nanang. Ammok a maawatan met ni Apo Lakay. Adda no kua anniniwan ti liday kadagiti matana ket kunana kaniak, “Mapankan, apok. Tuloyekto ti saritak iti sabali nga aldaw.”
Kaay-ayona unay dagiti ubbing. Idi damona, no adda gundawayna, ay-ayamenna dagiti addik. Adda daydi aldaw nga agsangsangit ni Pitong, adingko nga agtawen iti maysa, iti uneg ti indayon. Napan innala ni Apo Lakay ti adik. Insakayna kadagiti tumengna. Kinankantaanna. Saan a nagbayag, agkatkatawan ni Pitong. Naragsakda unay agingga a dimteng ni nanang.
“Adu la amin a pagbambannoganyo, tatang,” kinuna ni nanang ket inyadayona ni Pitong.
“Um-umlek ngamin itay,” insungbat laengen ni Apo Lakay. Nagsubli iti sagumbi. Nagtugaw a nagpannimid iti pingir ti kanapi. Nabayag a nagtugaw sadiay.
Impaawat ni nanang kadakami a saanmi nga as-asitgan ti lakay. Ken nangnangruna nga impaawatna ken ni Apo Lakay a saanna a rebbeng a sagsagidennakami. Ammok a naawatan ni Apo Lakay dayta. Malasinko kadagiti kanito nga agtugtugaw a siuulimek iti laem ti nasipnget a sagumbi.
Naannad ni nanang a nangipamatmat kadagiti gunayna ken uray pay dagiti balikasna a saanna a rebbeng a makipagnaed ni Apo Lakay kadakami. Masansan idi ti panagsubang da tatang ken nanang maipanggep ken Apo Lakay.
“Saanna a rebbeng,” kuna ni nanang, “a pagpeggadenna ti salun-at dagiti ubbing.”
“Agan-anuska koma,” yandingay met ni tatang. “Mabilbilangen dagiti aldawna.”
“Apay, siksika, aya, ti anakna?”
“Saan—ngem is-isu laeng ti tatangko.”
Agwagteng no kua ni nanang. Umatiddog ti panagsubangda. Agbanag a saan a pagun-unian ni nanang ni Apo Lakay.
Ket no agtangtang ti kampana iti simbaan a mangipakaammo nga adda pimmusay, agwingiwing ni Apo Lakay ket kunana, “Apay a di koma pay laeng siak?”
Itay, inayabannak ni tatang, “Dika umad-adayo. Kuyogem ni apongmo iti balay ni kabagis a Berto.”
Isut’ gapuna nga addakami ken Apo Lakay iti dalan nga agturong iti balay da Tata Berto. Ni Tata Berto ti maysa kadagiti lima a lallaki nga annak ni Apo Lakay.
“Itinto maysa nga aldaw, agbalinkanto, apok, a nataengan,” kinuna ni Apo Lakay kalpasan ti nabayag a panagulimekna, “ket laglagipemto koma nga inton maysakan a nataengan ket baketen ni nanangmo ket nakapuyton ken dinanton matulongan ti bagina, dimonto koma baybay-an ta masapulnanton ti pigsam.”
“Wen, apo.”
“Ken sikanton ti sarukodna no magnanto a sikakapuy.”
“Wen, apo.”
“Ket mabalinnanto ti sumina a sikakappia.”
“Wen, wen.”
“Inta manen?”
“Dayta kunayo, apo.”
“Nalamlamiisen. Mapantan… ngem saanta nga agdardaras.”
Pinidutkon ti maleta ni Apo Lakay ket nagar-arudokkamin a nagna a nangandingay iti naladaw a malem. Kinibinko ni Apo Lakay.
“Mabayagkayo a makipagnaed kada Tata Berto, apo?” dinamagko.
Nabayag a saan a simmungbat. Idi kitaennak, kinunana: “Diak ammo, apok… diak ammo…”
Tinangadko ti rupana a silsilawan ti matayen nga init ket nakitak a kasla immadu dagiti kuretret iti pingpingna. Nalagipko ti mannanao ken sariwagwag nga asawa ni Tata Berto. Inirutak a pinetpetan ti takiag ni Apo Lakay, a kasla diak naterred ti tarigagay iti panangsakruyko kenkuana tapno siakon ti mangidanon iti papananmi a taeng. “Apo,’’ kinunak, “masansanto nga umayka sarungkaran.”—O
