Sarita ni CONSTANTE C. CASABAR
(Immuna a naipablaak iti Nobiembre 2, 1953; sa iti Hunio 25, 2018 a bilang ti Bannawag)
SINABETNAK ni lelong iti ruangan ti dakkel a balayna. Kayatko koma ti agtaray nga umarakup kenkuana tapno ipariknak ti iliw ken segga ti tubo ti imbellengna nga anakna. Ngem binibinegdak dagiti nalamiis a matana a kasla kunkunada: adtoyen nga agsubli ti bunga ti mangliliput nga inanak!
Idi pay laeng a makitak ni lelong. Nayanakak idiay Mindanao ket idiay ti dimmakkelak. Gapu ta sinalungasing daydi nanang ti dana ti natakneng nga ayat, pinapanaw ni lelong. Napan ni nanang idiay Mindanao a yan ti kakabagian daydi lelang ket sadiay ti nangipasngayanna kaniak. Tinallikudannakami ni lelong; linipatna a nagtaudkami kenkuana. Saanna a pinakawan ti biddut daydi nanang. Gapu iti ladingit a pinataud dayta a pananglipat kenkuana ni lelong, narsaak ti bagi daydi nanang ket nasapa a pimmusay. Ngem balasangakon idi matay. Apaman a nadamag ni lelong a natayen daydi nanang, sinuratannak ket imbagana ti ipapanko tapno agtaengak iti balayna.
“Lelong, siak ni Gertrudes,” kinunak ket pinilitko nga inagkan ti dina inyawat nga imana. Timrem dagiti luak ket nagdadarison a rimmuar kadagiti bibigko dagidi tinengtengngelko a saibbek bayat ti pannakaulilak.
KLASIKO A SARITA: Kababalin (2)
Manipud idin, naglawag iti panunotko no apay nga agsangit daydi nanang no malagipna idi ti naliday a biagna iti sidong ni lelong. Timmubo daydi nanang iti lukong ti kinabaknang . Ngem kasla maysa a naitangkal a billit. Sinarsaritana kaniak a saanna kano a napadasan ti rimmuar a napan nakipagragsak kadagiti kakaarrubada. Saanna a nananam ti nasam-it a biag ti maysa a balasang. Imbilang kano ni lelong a nababa unay dagiti kakailianda a makigimong kadakuada nga agama. Gapu iti kastoy a kinangato ni lelong, napaksiat amin dagiti agpanggep nga agrayo ken ni nanang. No maitabuno daydi nanang iti pagsasalaan, adda la ni lelong ket isu pay ti agpili iti kaasmang ni nanang. Kasla dina napadasan ti nagbaro!
Saannak nga inabay ni lelong idi sumrekkami. Kasla maysaak a sangaili a napan makidagus kenkuana. Saan pay laeng a namalbaliw dagidi sinarsarita daydi nanang a kababalin ni lelong. Diak inkaskaso dagita ta kayatko a gun-oden ti panangdungngona kaniak. Ngem uray pay idi damok ti agsarita, ammokon a nagbiddutak iti ipapanko iti dennana.
“Idiay koma siled daydi nanang ti pagturogak, lelong,” kinunak a dagus idi makastrekkami. Nagmulagat ket kasla simmileng a marmol dagiti matana. Ngem nagpakpakaasiak a palubosannak koma a maturog iti siled ni nanang. Kalpasan ti adu a dawat, immannugot met laeng.
Nagturongak a siraragsak iti siled daydi nanang. Daytoy a siled ti inay-ayatko unay a makita. No sarsaritaen idi ni nanang, iladladawak metten ti nasileng a lamisaan, ti napintas a plorera iti rabawna, ti nalawa ken kadaanan a katre a nagid-iddaanna.
Anian a siddaawko idi makastrekak! Napuskol a tapok ti nangabungot iti narugit a datar. Adda nga agpayso ti lamisaan, ti plorera ken ti kadaanan a katre; ngem kas met iti datar ti kasasaadda— tapoktapokda amin!
Nagin-inayadak a nagturong iti yan ti tawa a tumannawag iti minuyongan a yan dagiti nadumaduma nga agbungbunga a kayo. Daytoy a minuyongan ti kailiwko unay a makita. Naitalimeng iti dayta a kakaykaywan ti pakasaritaan ti ayat daydi nanang.
Sinapul dagiti matak ti makopa— ti kayo a nakaimatang iti ayat daydi nanang. Ditoy ti nakasarakan daydi nanang iti daydi tatang. Dagiti laeng kanito a kaadda daydi nanang iti sirok dayta a makopa ti imbagana a naragsak kenkuana. Iti panangiladawan daydi nanang, nalangto ti makopa ken adu ti bungana. Ngem adu itan ti nagbaliwan daytoy a kayo: kinalatkatan ti lanut dagiti sangana! Kasta met dagiti dadduma a kayo iti minuyongan. Adu dagiti dadakkel a lanut a nagtirtiritir a kimmalay-at kadagiti maganggango a sangada. Naraber dagiti ruot a timmubo kadagiti puon ti kayo. Kasla ipalagip ti kastoy a tabas ti minuyongan ti napait a napalabas!
“Lelong,” kinunak idi nagsangokami a mangan iti daydi rabii nga isasangpetko, “matayen dagiti kayo. Awan sa pay agbungan. Apay a dimo padalusan ti minuyongan?”
Naladaw ti pannakadlawko a biddutko ti panagdamagko iti kasdi. Nasair ti nakemna ket insungbatna: “Gertrudes! Inayabanka tapno agnaedka iti imatangko. Ngem dimo uliten dagiti napalabas. Agsingsingpetka, ta no saan….” Dagidi a balikas ti nagbalballatek iti barukongko bayat dagiti aldaw a panagtaengko iti balay ni lelong.
No agsangsangokami ken ni lelong, ilibasko a mingmingan tapno rukodek ti kaadalem dagiti nalamiis a matana. Dina inlibak ti pait a sinagabana maipanggep iti panagbiddut daydi nanang. Inaramidko ti amin a kabaelak a mangpalukneng iti bimmato a pusona. Inkagumaanak ti nangdalus iti daan a balay. Dinalusak ken inurnosko dagiti tugaw a kas met laeng iti inar-aramid daydi nanang. Naglutoak kadagiti naimas a kankanen. Nagmulaak pay iti adu a masetas iti arubayan ti balay. Ngem amin dagitoy, awan ti nakabalin a nangpuglay iti abbeng nga impatakder ni lelong iti nagbaetanmi. Kinayatko pay a padalusan koma ti minuyongan; paikkatko koma dagiti dadakkel a lanut a kasla beklat a mangbekkel kadagiti kayo; papukanko koma dagiti maganggango a sanga tapno agtubo dagiti baro a saringit; ngem no gay-atek nga irugi dagitoy a panggep, agkemkem ni lelong. Agpungtot ketdi iti napalalo.
Iti umuna a gundawayko, sinapulko ti makopa. Nupay iti linong daytoy a kayo ti nakaaramidan daydi nanang iti maikaniwas iti natakneng nga ayat, ad-adda ketdi a kayatko a makita. Sinarsarita kaniak daydi nanang: “Adda dakkel a makopa iti dayta a minuyongan, anakko. Ket iti sirokna ti nagsarakanmi iti daydi tatangmo. Iti puonna ti nangipapasanmi kadagiti naipaidam kadakami a ragsak iti imatang koma ti natakneng a gimong. Nagayan-ayatkami a sililimed; nagpuroskami kadagiti nasam-it ken nalabaga a bunga ti makopa ket kinnanmi ida. Sika ti bunga dayta nga ayat.”
Idi madanonko ti puon ti makopa, inasitgak a siiinayad a kas maysa a napateg ken pagdaydayawan a banag. Sinapulko ti sinampuso nga inkitikit kano daydi tatang iti puonna. Adda nga agpayso! Ngem naglunit a kasla maysa a dakkel a piglat. Tinuklapko ti daan nga ukis ti kayo. Nagparang ti sinampuso ket impasurotko dagiti mailiw a ramayko iti sukogna a kasla ikitikitko manen ti inyukrit daydi tatang.
Manipud idin, iti sirok ti makopa ti pagpalpaliwaakon. Saannak a pinalubosan ni lelong a mapan makigimong kadagiti kakailianna a kas met laeng iti panangiparitna idi ken ni nanang. Nagbalin ngarud ti makopa a maysa a tanda a nangisubli kaniak iti daydi nanang ken daydi tatang; dagiti sanga ti makopa a nagpurosanda kadagiti nalabbasit a bunga; dagiti ramut a nagtugawanda a silalailo. “Nanang,” makunak no addaak sadiay, “kitkitaenka! Sibibiagka ditoy sirok ti makopa.” Kasla mangngegko dagiti arasaas ni ayat a naikur-it kadagiti bulong a nakaimatang met iti panaglinlinnailo da nanang ken tatang, ti panaginnas-assibay ken panagkibkibinda.
Iti daydi a kinalidayko iti balay ni lelong, simga iti barukongko ti maysa a rikna. Sinapul ti pusok ti pagragsakanna!
Kasdiay ti kasasaadko iti maysa a malem a kaaddak manen iti sirok ti makopa idi pagammuan la ta nadlawko nga adda lalaki iti ballasiw ti alad. Nakigtotak ngem diak napanunot ti timmaray. Mailiwak unay a makakita iti sabali a rupa; nauman ti pusok a maipuppupok iti imatang ni lelong.
Immasideg ti lalaki iti alad ket simmirip a siiisem: “Dakayo kadi ti apoko ni Don Ignacio?” kinunana. Naamo dagiti matana. Naisem. Daydi ti umuna nga isem a naipaay kaniak bayat ti kaaddak iti balay ni lelong. Nawawak iti rikna a kumanunong iti kasasaadko. Kasla nakatalaw a billit ti pusok ket nagpayakpak apaman a nakakita iti umuna a gundawayna a makaruar iti nakaitangkalanna.
(Adda Tuloyna)
