(MAIKA-26 A PASET)
IDINTO a natipontipon manen da Sito iti paraangan da Atty. Palpallatoc iti dayta nga agsapa ta mapanda manen agkampania, naurnong metten dagiti karro iti igid ti kalsada nga asideg ti balay da Manang Felisa idiay Hawaii. Ipasiarda manen da Manang Lucia ken Lakay San Lucas.
Nagnada iti downtown Honolulu sa napanda iti Waikiki Beach tapno taraigidenda ti baybay.
NOBELA: Bastardo
Idi dumtengda iti igid ti baybay, insardeng ni Manang Felisa ti karrona. Kasta met ti inaramid dagiti dadduma.
Iti balay da Manang Felisa a kabagis ni Manang Lucia ti nagtarusan da Lakay San Lucas ken Manang Felisa apaman a dimtengda iti Hawaii.
“Amangan no kayatmo ti dumsaag biit, tata, ta kitaem dagiti nakailad a Pupuraw,” kinuna ni Manang Felisa.
“Apay nga agbilbilagda iti kadaratan?” dinamag ti lakay.
“Kayatda ti ngumisit wenno agbalin a kayumanggi.”
“Baliktad,” inkatawa ti lakay. “Idiay probinsia, di kayat dagiti babbai ti mainitan tapno dida ngumisit.”
Kayat ti lakay ti mapan kumita tapno maidiligna dagiti Puraw kadagiti kapurokanna ngem amangan no ania ti makuna ni Manang Lucia nga adda iti sango a kaabay ti kabagisna.
Nagkatawa ni Lakay San Lucas. “Saan, adi,” kinunana. “Magustuak laeng ditoy ta napudaw ti darat. Idiay ilitayo idiay Filipinas, ngumisit ti darat iti igid ti baybay aglalo iti purokmi.”
“Intayo ngaruden, “ kinuna ni Manang Felisa ket pinapagnanan ti karro.
Tunggal lugar a malabsanda, ipalpalawag ni Manang Felisa kada Manang Lucia ken Lakay San Lucas, ta isuda la ngarud ti turista.
Agtungtung-ed lattan dagiti dua. Idi agangay, dimtengda iti katangriban. Nalagip ni Lakay San Lucas ti katangriban iti Paraiso ni Juan iti nagbaetan ti ili ti Santa ken ti Sulvec iti Narvacan. Adun a pelikula ti naala kadagidiay a lugar. Baro pay idi, ngem agar-arem idin ken ni Caria.
Nakadanonda iti Sealife Park, kas kuna ni Manang Felisa. Adu ti aglaklako iti tirem. No maigasatam, adda perlas iti bagasna. Dayta ti palawag dagiti aglaklako. Ngem napanunot ti lakay, an-anuenna ngarud ti perlas? Awan met alahasna. Awan pay a singsingna. Idi agkasarda ken Caria, gimmatang iti singsing nga agpateg iti sangapulo a pisos ket dayta ti inyusongna iti ramay ni baketna idi agkasarda.
Simrekda iti uneg. Nasdaaw ti lakay a nakakita kadagiti adu nga ikan a dadakkel iti dakkel ken nagbukel a sarming. Adu ti pagi ken yo.
Nalagipna nga idi agdakdaklisda iti ipon, nakaalada iti dakkel a pagi. Adda pay babassit. Maysa a baket idi ti gimmatang kadagiti babassit. Pinaputedna ti ipus dagitoy sa imbulosna iti baybay. Anib kano kadagiti manggagamud ti ipus ti pagi.
Ania ngata no kasta ti kaadu ti masaruagan ti dakkel a tabukolna? nakunana iti nakemna.
Adda pay pawikan a nakitada. Nakaraman metten iti karne ti pawikan. Adda idi natiliwda a nagitlog iti kadaratan iti igid ti baybay.
Iti dan-aw, nakakitada iti dakkel nga ikan a kasla siriw nga aglagto iti nangato babaen ti isuro ti maysa a lalaki nga adda iti bilog.
Karkarna dagita a buya iti lakay. Adda gayam ikan a masuruan tapno buyaen dagiti turista a kas kadakuada.
Makita koma met dagiti annakna. Ngem nagbabawi iti pannakapanunotna a ti agmauyong nga inada ti ayonan dagiti annakda.
Napanda met iti kapiniaan a saan a makita ti ungtona iti kalawana. Inyam-ammo ida ni Manang Felisa kadagiti Filipino a trabahador. Imbaga met daytoy nga isuda ti kandidato iti Apo Baboy Party-List.
“Isuda gayam!” kinuna ti maysa a babai a nakadalungdong ken agsusukot ti badona nga atitiddog ti manggasna. “Nabasak iti Bannawag. Diak malasin ta nakatabungaw ni tata.”
Nagayad ti isem ni Lakay San Lucas a nagtungtung-ed. Nalatak gayam iti Hawaii gapu iti Bannawag. Inton mangabakda a kongresman, paipablaakdanto manen iti Bannawag. Umayto manen agpasiar ditoy tapno umay agayaman.
“Ania ti umayda ginagara ditoy Hawaii, kapid?” dinamag ti babai a kapidua gayam ni Manang Felisa.
“Umayda ngarud agpatulong iti gastosenda nga agkampania,” insungbat ni Manang Felisa. “Gapu ta damoda ti umay ditoy Hawaii, ipaspasiarmi met ida tapno addanto met ipadamagda idiay Filipinas.”
“Wen, a, ngem awan met ti intugotmi a kuartami ta saanmi met nga ammo nga umaykayo.”
“Dayta addan, a. Ket no awan, saan a bale. Maawatanda met,” kinuna ni Manang Felisa.
Kinaut ti kapidua da Manang Felisa ken Manang Lucia ti bolsa ti maong a pantalonna ket intedna ti naludonludon a nabukel a singkuenta a doliar.
“Pagguduaanyonto bassiten daytoy ken ni tata,” kinuna ti babai ken ni Manang Lucia.
“Pagyamananmi, kapid, iti tulongyo,” insungbat ni Manang Lucia. “Agsubsubalitkaminto. Bareng adda gasatmi.”
Simmaruno dagiti dadduma a trabahador a nagyawat iti saggabassit nga adda iti bolsada. Immutang dagiti dadduma iti pagtagilakuan ken panganan iti plantasion iti intedda.
Nakarikna ni Manang Lucia iti bain kadagitoy ta arigda ti agpalpalama. Ngem nakunana met laeng iti bagina nga ugalida kano nga Ilokano iti Hawaii ti mangted iti doliar kadagiti sangsangaili a naggapu idiay Filipinas nangruna kadakuada nga agdadamo. Ngem no masansanda kano a mapan idiay Hawaii, saandan a parangkapan.
Dita metten a nangaldawda. Sakbay a nanganda, napan nagtakder da Manang Lucia ken Lakay San Lucas iti karatula a nasuratan iti Del Monte ket inalaanda ida iti ladawan. Nakigrupo kadakuada dagiti trabahador iti kapiniaan kalpasanna.
Apaman a nakapanganda, napandan. Sinurotda ti kalsada nga agturong iti Honolulu. Nagtarus pay la amin ti bunggoyda iti balay da Manang Felisa. Nagmeriendada, sa nagsisinada.
Iti rabii, apagidda ni Manang Lucia idi aguni ti ringtone ti selponna iti abay ti punganna.
Binasana ti text message: Mama, kaano ti awidyo? Dandanin eleksion. Damdamagennakayo ni mayor. Amangan no diyo makamakam ti eleksion, a!
Nagkuenta ni Manang Lucia iti panunotna. Wen nga agpayso. Pudno a mangipawpaw-itda met iti kuarta kada Atty. Palpallatoc ngem napanunotna ita a nasaysayaat koma met laeng no addada idiay tapno makita ida dagiti tattao. Ken asino ti makaammo no mauma met da Sito a mapan agkampania? Sayang laeng no kua ti bambannogda. Amangan no ipagarup da Sito ken Atty. Palpallatoc nga agpapaimasda laeng ditoy Hawaii. Ibagananto dayta ken ni Lakay San Lucas.
Rimmuar ni Manang Lucia. Napan iti salas a ‘yan ni Manang Felisa. Impakitana ti text message ti balasangna.
“Ania ngarud ti aramidentayo? Saantayon a mapan idiay Maui? Agawidkayon?” kinuna ni Manang Felisa a nangperreng iti kabsatna.
Saan a nakatagari ni Manang Lucia.
“Diak ammo. Ngem makalawas sakbay ti eleksion, saanen a mabalin ti agkampania,” kinunana.
“Makamakamyo la ketdi ti eleksion di pay la nasayaat? Ipawpaw-itanyo met dagiti adda sadiay iti gastuenda nga agkamapania,” kinuna met laeng ni Manang Felisa. “Ngem adda kadakayo dayta. Ti nasayaat, mapantayo idiay travel agency inton bigat tapno ammuentayo no ania ti kasapaan a biahe ti PAL nga agpa-Filipinas. Open met ti tiketyo. No adda pay uppat wenno lima nga aldaw, mabalintayo pay ti mapan idiay Maui. Uray saantayon a mapan idiay Big Island. Mapankayto inton kongresmankayon.”
“Dayta ammom a nasayaaten, a, kabagis,” insungbat ni Manang Lucia.
“Intayo dumaw-as dita Universal Destinations of Hawaii dita North King Street ta ipayiskediultayo ti flight-yo. Uray mangalatayto metten iti tikettayo a mapan idiay Maui.”
Nagsubli ni Manang Lucia iti siledna. Saannan nga imbaga ken ni Lakay San Lucas ti nagsaritaanda ti kabagisna. Maammuanto laengen ti lakay no sadino ti umuna a papananda inton bigat. Uray ta nakitana a nairubuaten ti lakay dagiti kargana.
Sakbay a nagidda, sinungbatanna ti mensahe ni Sarah. Imbagana ti nagsaritaanda ken Manang Felisa. Ken imbagana nga iteksnanto ti aldaw nga agawidda.
Iti kabigatanna, nasapa a simrek ni Manag Lucia iti banio. Unaanna dagiti bumalay nga agdigos tapno nasapa nga agrubuat. Makaammo metten ni Lakay San Lucas iti bagina. Agdigoston idiay Maui no matuloyda. Ngem saan met nga agdigdigos no mapanda aggatgatang iti baboy. Siguro, no makalawasda nga adda iti aw-away, makalawas met a saan nga agdigos. Saan a naangdod idi nagkaiddada iti hotel ta nagdigos iti banio.
Nakabadon ni Manang Lucia idi adda agtoktok iti ridaw ti banio. Saanen a simmungbat ngem induronna lattan ti bulong ti ridaw. Ni met gayam Lakay San Lucas.
“Agtugawak bassit dita trono,” inkatawa ti lakay. “Nasapaka man a nagdigos, dalling?”
“Masapatayo a rummuar ita,” insungbat ni Manang Lucia. Nagmuregreg. Masuron ta amangan no adda sabali a makangngeg iti sao ti lakay a “dalling.”
Nagdigos met ni Lakay San Lucas. Kababain iti papananda no agalingasaw ti angdodna. Sinublatna ti tualia a nakasalapay iti banio. Dina intugot ti tualia nga intedda iti kuartona.
Nagpelles idi makastrek iti kuarto. Nakababain no isunto ti ur-urayenda. Idi yusongna ti maong a pantalonna, pinikpikpikna dagiti bolsa ket kunkunana a lalaingenda ti sumarabo iti doliar iti papananda. Masapul a mapunnokayo, kinunana pay.
Idi kuan, malagipna a saan pay gayam nga inted ni Lucia ti pannakabagina iti inted dagiti trabahador iti kapiniaan. Ngem nakababain met no damagenna. Amangan no isunto ti ipaw-itda nga usaren da Sito a mapan agkampania. Makaanay met ngatan daydiay nga itedda sakbay nga agawidda. Saan met nga adu ti gastuenda ta bassit met ti kalabanda. Siguradon ti panangabakda.
Ket dagiti dadduma pay a masaraboda, wenno dagiti dadduma pay a maalada a tulong? Pagbingayandanton ken Manang Lucia. Asinonto pay ti makaammo a sabali?
Ibingayandanto ngata da Sito ken Atorni Rey? Pagsaritaandanto ken ni Manang Lucia dayta.
Ket napaisem ni Lakay San Lucas. Daytoy ti maysa a pagsayaatan ti panangirehistrona iti Apo baboy Party-List.
Madamdama pay bassit, addan ni Manang Felisa a nagtoktok iti ridaw ti kuarto ni Manang Lucia.
“Intayon?” dinamag ni Manang Lucia a nakabitbiten iti bagna idi mailukatna ti ridaw.
“Ni Tata Lucas?” dinamag ni Manang Felisa.
Pinallilitan ni Manang Lucia ti kabsatna. “Tata? Saan met pay nga isunat’ lakay.” Sa kinunana: “Nangngegko met ti say-ana itay.” Dina imbaga a nagkitada iti banio.
Nagkatawa ni Manang Felisa. “Rummuarkayton ta mamigattayo,” kinunana.
Bayat ti pampannanganda, inlawlawag ni Manang Felisa ti umuna a papananda ken ni Lakay San Lucas.
“Nagteks ngamin ni Sarah a pagaw-awidendatayon,” kinuna met ni Manang Lucia. “No maammuantayo ti aldaw ti flight-ta, itekstanto met ken ni Sarah ta sabatendata idiay airport iti aldaw a sangpetta idiay Filipinas.”
Idi malpasda, imbaga ni Manang Felisa a saanda pay nga itugot dagiti bagda ta agsublidanto pay iti balayda. Ti laeng passport ken tiketda ti itugotda.
Inruar ni Manang Felisa ti karrona. Gapu ta nasapa pay, alisto a nakadanonda iti North King Street a ‘yan ti travel ageny a kuna ni Manang Felisa a kukua ti komarina a ni Mrs. Rebamonte.
Nagkikinnablaawda., sa imbaga ni Manang Felisa ti rantada.
Dinawat ni Mrs. Rebamonte dagiti tiket ken pasaporte da Lakay San Lucas ken Manang Lucia. Kalpasanna, sinangona ti computer.
Uppat pay nga aldaw sa madanon ti kaasitgan a flight ti PAL.
“Okey ngarud,” kinuna ni Manang Felisa. “Makapantayo pay laeng idiay Maui. Uray no dua wenno tallo nga aldawtayo laeng. Ikkannakami ngarud, maring, ti tiketmi a tallo iti Hawaiian Airlines. Iti biahe iti after lunch ta agawidkami pay idiay balay.”
Limed a napayaman ni Lakay San Lucas. Makitana met laeng dagiti kakabagianna iti Maui. Ken ad-adu la ketdi ti maur-orda sadiay.
Di nagbayag, inyawaten ni Mrs. Rebamonte dagiti tiketda a mapan idiay Maui ken ti tiket da Manang Lucia ken Lakay San Lucas nga agawid idiay Filipinas.
Napegges ti panagpataray ni Manang Felisa iti karrona idi agawidda. Kayatna a makadanonda daras ta mapanda met laengen idiay airport.
Idi dumtengda iti balayda, inayabanna ti maysa a kaanakanna a mangitulod kadakuada idiay airport.
“Hurry up!” kinuna ti babai iti counter ti Hawaiian Airlines idi ipakitada ti tiketda.
Impataray ti pannagnada a nagturong iti Domestic Airport. Nasibet ngatan ti lugan nga agbumbunag kadagiti pasahero. Mayaw-awagen ti naganda iti sound system.
Nakagin-awada pay idi makatugawda. Namrayan da Lakay San Lucas ken Manang Lucia ti naginnisem. Kasta gayam ti agbiahe iti sabali nga isla ti Hawaii. Ngem, ala, mabaddekanda met laengen ti Maui a kunkunada.
Apagibusda iti kanen ken softdrinks nga inwaras ti stewardess idi ibaga ti piloto nga iti sumagmamano a kanito, agdissodan iti airport ti Maui.
Inawagan ni Manang Felisa ti am-ammona iti Maui a sumabat kadakuada idi addadan iti pagurayan dagiti pasahero iti arrival.
“Mapantayo iti Wailuku. Tagaidiay ti mang-pick-up kadatayo. Asidegda iti balay ti maysa a mannurat iti Bannawag. Amangan no umaydanto met kumita no madamagda nga adda naggapu idiay Filipinas ken kandidato ‘ti Apo Baboy.”
Nagtungtung-ed ni Lakas San Lucas. Saanna koma a maam-ammo dagita a tattao no saanda a nakaumay ditoy.
Mangrugin nga agawat iti kuarta. Mangrugi metten nga aglatak. Adda pay Lucia a kakinkinnepkepna no makatiempoda. Dagitoy ti pakpakauna ti balligina.
Gapu amin dayta iti Apo Baboy Party-List. Sa ket isu ti pangisinsinaan ni Caria kenkuana?
Ikusaykusaymonto ti mangyanug-og iti babawim, Caria! nakuna ni Lakay San Lucas iti isipna.
(Maituloyto)
