(MAUDI A PASET)
LIMMUGAN ni Sito iti owner idinto nga inturong ni Lakay San Lucas iti kalsada tapno mapanda idiay Vigan. Winagisanda dagiti tattao a malabasanda a kas pagyamanda iti panangibotos dagitoy iti Apo Baboy Party-list.
Idi dumtengda iti Vigan, dagus a nagturongda iti opisina ti Comelec.
Imparking ni Lakay San Lucas ti owner ket imbaonna ni Sito nga isu laengen ti mapan mangkita no mano ti nabotosda iti kada ili ken iti sibubukel a probinsia ti Ilocos Sur.
NOBELA: Ti Bastardo (4)
“Umaynakto kitaen ditoy,” kinuna pay ti lakay.
Idi maisibet ni Sito, nagdardaras metten ni Lakay San Lucas a napan iti nakitana a pagipasukatan iti doliar. Awan ngamin nakitana a silulukat a banko.
“Nangalaam iti doliarmo, Apo Lakay?” dinamag ti babai iti counter.
“Kagapgapuk idiay Hawaii, balasangko, ket diak met maigatang daytoy iti tiendaan no diak ipasukat,” inkatawana.
“’Dino a parte ti Hawaii ti pagnaedanyo, apo?” inyunton ti babai.
Ania ti isungbatna? Ibagana nga idiay Honolulu?
“Kua, balasangko, napanak laeng nagpasiar ket impasaraboda kaniak daytoy,” kinunana.
Mangigis ti isemna idi ipisokna iti bagna ti sumagmamano kareppet a saglilima gasut ken sagsangaribu a pisos. Naimbag ta saan a nakita ni Sito ta dinanto ket ipadpadamag idiay purokda nga adu ti kuartana.
Napan iti nakaiparkingan ti owner-na. Nangilasin iti ipasarabona ken ni Sito. Nangilasin pay iti ipapetpetnanto ken ni Baket Narda no mapanda umian inton rabii idiay balayda.
Naisem manen ni Sito idi makaasideg iti ‘yan ti ulitegna a nakatugaw iti sango ti manibela.
“Adu ti nabotostayo, angkel,” kinunana. “Datayo ti kangatuan kadagiti party-list. Ngem adda dagiti ili a bassit laeng ti botostayo. Kas kadagiti ili iti kabambantayan. Saankami ngaminen a nakapan nagkampania idiay. Gapu iti kaadayona ken nasulit ti dalan.”
Sakbay a pinaandar ti lakay ti owner, inted ni Lakay San Lucas ti kuarta ken ni Sito.
“Anusam bassit daytan, barok, ta bassit met ti nadawatmi a tulong idiay Hawaii,” kinunana. “Nin sa Lucia ti adu ti nasarabona. Kabsatna ti nagtarusanmi idiay Honolulu.”
“No kasta, agawidtan, angkel?” dinamag ti baro.
“Mapanta idiay Laoag tapno alaenta met ti dagup ti nabutostayo idiay Norte,” kinuna ti lakay.
No urayentayo laengen ti resultana iti radio, angkel?” insingasing ni Sito. “Uray ta alisto met a maammuanen.”
“Intan. Pambaranta a dumagas idiay Cabugao.”
Gimmayad manen ti isem ni Sito. Ket adda nabukel iti isipna. Nagasat a talaga ti ulitegna ta makadenna manen daytoy ni Nana Narda.
Nalagipna met ni Marieta. No adda gundawayna, aramidenna metten ti kalalainganna uray ket pabor met ni Nana Narda kenkuana.
Napanda iti kapitolio idi dumtengda iti Laoag. Nagdamagda kadagiti tao no sadino ti opisina ti Comelec. Impatuldo dagiti nagdamaganda.
Binilinna manen ni Sito a mapan nangkita iti resulta. Ngem insapulna nga immuna ti owner iti pagparkinganna.
“Magmagnakan,” kinuna ni Lakay San Lucas iti kaanakanna. “Urayenka ditoy.”
Nawatiwat bassit ti pinagna ni Sito sakbay a nakadanon iti opisina ti Comelec. Imbagana ti gagarana idi iparit ti maysa a lalaki a sumrek. Imbagana nga isu ti pannakabagi ti Apo Baboy Party-list. Minatmatan ti lalaki a kasla agduadua.
“Kitaek man ti ID-m,” kinuna ti lalaki.
Nagwingiwing ni Sito. Inngatona ketdi ti polona tapno ipakitana ti tisertna nga adda markana nga Apo Baboy Party-list.
“Taga-Ilocos Sur-kami. Immayak ta umayko alaen no mano ti nabotos ti party-list nga ibagianmi ditoy Norte,” kinunana.
Intudo ti lalaki ti blackboard a nakaisuratan ti nagan ken ti botos dagiti kandidato ken dagiti party-list.
Inruar ni Sito ti ballpen ken papel a pagsuratanna. Kinopiana amin nga ili ken ti botosda. Kalpasanna, kinopiana met ti dagup ti botosda iti probinsia. Nakitablada kadagiti dadduma pay a party-list.
Pinanunotna no ania ti nagkuranganda idi immayda nagkampania ditoy Norte. Saanda ngamin a naunor amin nga ili.
Ngem apay nga adda botos dagiti party-list a tagaadayo? nasaludsodna iti panunotna.
Nagsubli iti nagparkingan ti ulitegna. Nalidem ti rupa ni Sito a nangipadamag iti ulitegna ti natakuatanna a banag ti eleksion iti Norte.
“Dikay kadi nakadanon a nagkampania ditoy?” dinamag ti lakay.
Saan a naglibak ni Sito.
“Ala, dua pay met laeng a probinsia ti naammuanta ti resultana idinto a sapasap a Filipinas ti mangibotos kadagiti party-list,” inyisem met laeng ti lakay. “Dika maawanan iti namnama, barok, dakkel ti kaasi ni Apo Dios. Ammo ti Apo nga adu ti rigattayo. Rabakem ta nakadanonkami pay idiay Hawaii a nagkampania?”
Napanda nangaldaw iti maysa a nalatak a restauran iti Laoag.
“Agorderka iti kayatmo tapno maagasan ti adu a rigrigatmo,” kinuna ti lakay. “Ibaybayagta bassit ti mangan ta kalalaingannanto no dumagasta idiay Cabugao.”
“Umianta kadi idiay, angkel?” Sinirig ni Sito ti ulitegna.
“Addata met la ditoyen. Kaano, aya, daydi naudi a yaayko ditoy? Di kuna kenka ta dimmagdagaskayo ngata met idi nagkampaniakayo. Maysa, bassit met ti naaramidak idiay Hawaii. Adu ti guardia idiay. No diak sinerrek, pulos koman.”
Naggarakgak ni Sito ket no dina naapput ti ngiwatna, amangan no napugsuanna ti ulitegna iti innapuy.
“Saan a bale, angkel, ta no kongresmankanton, kukuamto aminen a gundaway. Uray kanayonton nga aghotelkayo ken Manang Lucia no agnaedkayton idiay Manila.”
“Madlawko a kasla immatap ni Sarah kenka,” imbaliw ti lakay ti saritaanda. “Adda kadi inaramidmo a dina kinayat?”
Nagrupanget ni Sito. “Makaluksawak, angkel,” kinunana. “Napankami naturog iti hotel. Ngem idi makariingak, awanen. Pinanawannak a di nagtagtagari. Immunan a nagawid.”
Naggarakgak ti lakay. “Umamonto met laeng inton kongresmankan,” kinunana. “Saan a bale ta adda reserbam. No dinaka kayat, adda met ni Marieta.”
“No ngay mapanta itan idiay Cabugao, angkel, ita ta awan pay ni Marieta,” insintir ni Sito.
Gimmayad ti isem ni Lakay San Lucas. “Mayat dayta kunam, barok,” kinunana ket timmakderen iti panganan.
Idi iserrek ti lakay ti owner iti arubayan ti balay da Baket Narda, nakita dagiti aguliteg ti baket nga agkaykaykay iti naregreg a bulong ti salamagi. Limmawa met ti isem ti baket a nakakita kadagiti aguliteg.
“Umayka aggatang iti baboy, manong?” dinamag ti baket.
“Kalkalpas ti eleksion sa umayak aggatang?” insungbat met ni Lakay San Lukas. “Mailiwak kenka isu nga immaykami. Mano a dominggon a dika nakita.”
“Wen, a, ngem di met napanka idiay Hawaii?”
“Simmangpetakon ta kinamakamko ngarud ti botos.”
“Imbotosmi, wen, ti Apo Baboy-yo,” inkatawa ti baket. “Ket ania ti damag, nangabakkayo?”
“Di pay ammo. Napankami ngarud iti Comelec idiay Vigan ken idiay Laoag. Amangan no mabayag pay a maammuan.”
Nagturong ni Nana Narda iti balay. Kiniddayan met ni Sito ti ulitegna.
“Sumarunoakon, angkel,” kinunana. “Agbantayak ta amangan no sumangpet ni Marieta.”
“Okeyka, barok,” kinuna ti lakay ket kiniddayanna ni Sito.
Dadakkel ti askaw ni Lakay San Lucas a nagturong iti agdan. Ngem nagin-inayad nga immuli. Siguro, kellaatenna ti baket, nakuna ni Sito iti nakemna.
Uray idi lumaem, nagin-inayad manen ni Lakay San Lucas. Iti pattapattana, adda ni Nana Narda iti sipi. Simmirip iti sipi. Nakitana nga iggem ni Nana Narda ti nalukot nga ikamen nga innalana ngata iti suli.
“Bay-amon dayta ikamen,” kinuna ti lakay a nangpidut iti pungan. “Nalamlamiis ti suelo a pagiddaanta. Agawaanta amangan no sumangpet ni Marieta.”
Inuyos ni Lakay San Lucas ti pantalonna.
“Ania ngay ti sarabok kenka a naggapu idiay Hawaii?” inunton ketdi ti baket.
“Dika agdanag, adda sarabom. Ken daytoy aramidenta.”
Linayatan ti baket iti danog ti lakay. “Dika la makatuttutor,” kinunana. “Makaammoka no dinak alaen idiay Manila no kongresmankanton.”
“Ania ti kuna ni Marieta, mayat met laeng ken ni Sito no kongresmankami? Duakayo nga alaenmi.”
“Mayat ni daydiay. Ibagam met ken ni Sito nga alistuanna a saan ketdi nga agpataypatay. Dinaka la matultulad.”
Nagellek ti lakay ket ingguyodnan ni Nana Narda.
Kalpasan ti maysa nga oras, nakigtot ni Lakay San Lucas idi mangngegna ti agsasaruno a bosina ti owner iti paraangan. Bimmangon ket pinidutna ti pantalonna iti kusayanna sa nagdardaras a nagpakosina. Immulog iti agdan iti bangsal sa simrek iti kasilia.
Namrayanna ti nagtugaw iti trono ket pinagkalmana ti riknana. Iti regkang ti diding ti kasilia, nakitana ni Marieta iti paraangan. Nagsaritada biit ken ni Sito.
Nagsay-a tapno ipadlawna ti kaaddana iti kasilia.
“Basta masangpetankayo ditoy, adda ni Lolo Lucas iti kasilia,” inkatawa ni Marieta.
Naibagkat ni Lakay San Lucas ti patongna.
Madamdama pay bassit, mangngegnan ti panagsarsarita dagiti agina iti kadaklan. Madlawna nga iranranta ni Nana Narda nga ipigpigsa ti bosesna.
Timmakder ti lakay sa nagpantalon. Umis-isem a nagturong iti yan ni Sito.
“Ania ngata no matiliwannakayo ni Marieta, angkel?” inkatawa ti baro.
“Di ibagak nga agassawakamin iti inana. Ngem saanko pay la a yaw-awid ta amangan no maammuan met ni Lucia.”
Nagdanggay ti katawada nga aguliteg.
“Ania ngata no agawidta, angkel, uray ket nabsog man metten dayta pusom,” kinuna ni Sito. “Naammuantayo metten ti resulta ti botostayo iti Ilocos Sur ken Ilocos Norte. Panagkunak ketdi ket siguradon ti panangabaktayo.”
Kinita ni Lakay San Lucas ti relona. Dumtengda met ngata iti ilida iti alas siete iti sardam.
“Inka ngarud agpakadan ken ni Marieta bareng no adda met gundawaymo,” kinuna ti lakay.
Nakita ni Sito a nagpakosina ni Nana Narda. Nagdardaras a nagturong iti agdan. Uray ket pabor met ni Nana Narda kenkuana. Nagin-inayad idi addan iti kadaklan. Adda la ketdi ni Marieta iti sipi.
Uray no agriaw, nakuna ni Sito iti nakemna. Ket sinerrekna ni Marieta iti sipi.
Nagsanud ti balasang, nga agsuksukat, idi madlawna ni Sito. Ngem naipideg iti suli. Ket saanen a nakalisi kadagiti takiag ni Sito.
“Dika agdanag, ikasarka,” kinuna ni Sito a nangay-ayo iti balasang kalpasanna. Damo gayam ti balasang ti makiinnayat.
“Kasanon no naabak ti Apo Baboy ket saankayo nga agkongresman?” kinuna ni Marieta.
“Agassawata latta,” impasingked ni Sito.
“Pangalaam iti pangpakanmo kaniak no awan met ti pagsapulam? Aggatangkayo manen iti baboy?”
“Kuna ni Nana a nalawa ti talonyo. Agtalonak no kuan. Agtarakenak pay iti adu a baboy. O, madika pay iti dayta? Nagagetak met.”
Naglibbi ni Marieta. “Diak ammo,” kinunana.
“Sige, agawidkamin ket rumabiin,” kinuna ni Sito. Inasitganna ti balasang ket inagkanna ti pingping daytoy. Situtulok met ti balasang.
Marabettak ti isem ni Sito a nagturong iti owner a yan ti ulitegna. Imbagana nga awanen ti problema. Asawaennanto ni Marieta. Lipatennan ni Sarah.
Nalabesen nga alas siete iti rabii idi dumtengda iti purokda. Idi maigaraheda ti owner, napanda iti balay ni Atty. Palpallatoc tapno agpadamag ken makidumamagda.
“Ania ti nakitam iti Internet, barok?” dinamag a dagus ni Lakay San Lucas iti abogado.
“Asidegtayo iti kutit, angkel,” insungbat ti abogado a sililiday. “Kellaat a naalus-ostayo. Marigatantay sa met nga umabot iti rumbeng a kaadu ti botos sa adda maipatugaw kadatayo. Ngem bareng no agbaliw pay ta adu kano pay met ti di nakolekta ti Comelec a resulta kadagiti naseksek a lugar a kas idiay Mindanao ken kadagiti kabambantayan a narigat ti komunikasion.”
Saan a nakatagari ni Lakay San Lucas. Nupay kasta ti kuna ti kaanakanna, kasla maibusen ti namnamana. Iti panagriknana, patpatibkeren laengen ti abogado ti nakemna. Kinapudnona, iti la kaaddada idiay Laoag a naamirisna a no bassit ti nabotosda idiay, basbassit pay kadagiti lugar a saan a makaam-ammo kadakuada.
“Tunggal probinsia, angkel, adda dagiti Party-list a nakaad-adu ti botosna,” kinuna pay ni Atty. Palpallatoc.
Dayta gayam ti nalipatanmi, nakuna ni Lakay San Lucas iti panunotna. Rumbeng koma nga impamaysadan ti nagkampania iti lugarda ta tunggal lugar, adda met party-list a manokenda. Siniguradoda koma nga iti pay laeng Ilokos makaanayen ti botosda a mangipatugaw kadakuada. Ti met laeng kaadu dagiti agparparti, aglaklako ken agsidsida iti baboy ti pinampanunotda.
Ania ngata ti mapasamak kadakuada, nangruna kenkuana, no maabak ti Apo Baboy? Ad-adda la ketdi manen ti panangkantiaw kenkuana ni baketna ken dagiti annakna.
Gunggonam a laklakayan, kunada la ketdi!
Ania ngata no mapan agpakni idiay Hawaii? Mapannanto ipabaro ti visa-na. No saan, asawaenna ketdin ni Manang Lucia ket agtinnulongda iti negosio daytoy. Makaammo metten ni Sito no asawaenna ni Marieta. Isun, a, ti mapan agnaed idiay Cabugao. Makaammo no kuan ni Sito nga agrason ken ni Nana Narda.
Nupay kasta, naidawatna met laeng nga agmilagro koma ket mangabakda met laeng.
Iti rabii, winarwar ni Lakay San Lucas ti paraut ti balikbayan box tapno kitaenna dagiti paw-it. Dina pay ngamin nasangsango gapu iti eleksion. Impakpakaunana met ketdi daytoy kadagiti nagpaw-it kenkuana.
Inatay-atayna dagiti bungon. Inlasinna dagiti mapan kadagiti kapurokanna, kasta met dagiti mapan iti sabali a barangay. Mapannanto iwaras dagitoy inton bigat.
Bassiten dagiti dina mailasin idi kasla nasulek a nakakita iti bungon a naipanagan ken ni Baket Caria. Inlasinna daytoy. Agduadua no itedna. Itedanto no agpakumbaba ti asawana kenkuana. No saan, idulinnanto lattan iti lakasana.
Pinaglalasinna met dagiti paw-it a naisobre. Dandanin alas otso idi mariknana ti bisinna. Ngem kasla masadut nga agluto. Ania ngata manen ti sidaenna. Sardinas manen? Wenno bugguong? Adda kad’ met Hawayano nga agsidsida iti bugguong?
Inton bigat a mapan agiwaras iti paw-it, aramatennanto ti Hawaiian polona tapno makita dagiti tao. Awagandanto la ketdi iti Apo Hawayano. Uray dayta laeng ti liwliwana. Bareng no makapanto manen. Ania ngata no saannan nga isubli ti show money-na a doliar ken ni Manang Lucia ta aramatennanto manen daytoy inton agsubli idiay Hawaii?
Pagam-ammuan, adda immawag iti paraangan. Kasla timek ni Sito.
Linukipna ti rikep ti tawa ket nakitana ni Sito a nagtapaya iti nakaluban a plato. Padiguanda iti sidaenna? Napaisem.
Rimmuar. “Ania dayta, barok?” kinunana.
“Ammok a saanka manen a nagluto, angkel, isu nga umayka ikkan iti kanem,” kinuna ni Sito.
Pinastrekna ni Sito.
“Agsungsungkakan sa met iti paw-it, angkel,” kinuna ni Sito.
“Wen, ta innakto agiwaras no bigat,” kinuna ti lakay. Nalagipna ti ipasarabona iti kaanakanna. Linukatanna ti maysa a bungon ket intedna ken ni Sito ti maysa a tisert ken maysa a Hawaiian polo. Nagaget ken mannakaawat daytoy a kaanakanna ket rumbeng laeng a supapakanna. Saan a bale a tisert laeng ti itedna ken ni Atty. Palpallatoc. Wen gayam, agkuentadanto pay ken Atty. Palpallatoc iti nagastoda.
Inyusong ni Sito ti sabongsabongan a Hawaiian polo sa kinitana ti langana iti sarming iti adigi. Napaisem.
“Kasla metten Hawayanoak, angkel,” kinunana.
Saanen nga inuksob ni Sito ti polo. Ipasindayagna kano iti inana ken dagiti kakabsatna.
Tapno saanen a mapan agiwaras no bigat iti paw-it iti purokda, imbagana ken ni Sito ti nagan dagiti adda paw-itna ket mapanna pakaammuan dagitoy tapno isudan ti umay mangala kadagiti paw-it kadakuada.
Kabigatanna, nagsasarunon dagiti kapurokanna nga immay nagala iti paw-it.
“Nangabak kadi ni mayor ken dagiti kakaduana?” nalagipna a sinaludsod. Ngamin, nupay karkardayon a mangabakda, dina latta malipatan ti Apo Baboy Party-list.
“Nangabakda, tata,” kinuna ti maysa a babai.
Idi maiwarasna amin a paw-it kadagiti sabali a barangay, napan ni Lakay San Lucas iti balay ti mayor. Adda ti mayor. Adu ti sangailina.
“Nangabak met ti Apo Baboy ditoy ilitayo!” kinuna ti mayor. Nakaragragsak. “Ngem mabayag pay bassit a maammuan ti resultana. Sapasap ngamin a Filipinas ti botos dagiti party-list.”
Uray no kaskasano, naikkan iti namnama ni Lakay San Lucas.
Kasla naginad ti panaglabas dagiti aldaw ken ni Lakay San Lucas ta awan met laengen ti napintas nga ipadamag ni Atty. Palpallatoc.
Kasla maaw-awanen ti panunotna. Kasanon no pudno a naabakda? Di saanda metten nga agbalin a kongresman? Apo Dios, dimo koma ipalubos, masansan a kunana.
No dadduma, malagipna ni Baket Caria. Nagpigsa ketdin ti kararag ti baket tapno maabakda? kunkunana. Dayta a kaadu ti agparparti ken agsidsida iti baboy?
No dadduma, makariknan ni Lakay San Lucas iti bain kadagiti tattao. Pasaray madakamaten iti radio dagiti party-list nga adu ti nabotosna. Ngem awan met ti Apo Baboy!
Kasla di maawat ti lakay a naabak ti Apo Baboy. Ket pamrayannan ti agpupok iti balayna. Rummuar laeng no agsapul iti lutuenna a sidana. Mapampanunotna no kua nga ibaon ni Sito iti yan da Manang Lucia bareng adda ited daytoy a karne ti baboy. Ngem uray iti balo, kasla dinan kayat ti agpakita.
Sumagmamano pay nga aldaw ti napalabas sa dimteng ni Atty. Palpallatoc iti balayna. Nalidem ti rupa daytoy.
“Awan gasattayo, angkel,” kinuna ti abogado. “Addan iti website ti Comelec ti resulta ti amin a nabotos dagiti party-list iti sapasap a Filipinas.”
Napanganga pay ti lakay iti nangngegna.
“Nupay kasta, saan met a ti laeng Apo Baboy ti naabak. Nakaad-adu a party-list a napaay. Kinapudnona, adu ti inabaktayo.”
Naikuleng ti lakay. Kasla kimmapsut ti bagina. Di saandan nga agbalin a kongresman?
“Gasanggasat amin nga eleksion, angkel,” kinuna manen ni Atty. Palpallatoc. “Adda mangabak, adda maabak. Paset amin ti biag dayta. Iserrektayto manen ti Apo Baboy inton sumuno nga eleksion.”
Idi makapanaw ti abogado, inrikep a dagus ni Lakay San Lucas ti balayna—ti ridaw ken dagiti tawana. Sa inyiladna. No mabalin, agkusaykusay koma nga aganug-og. Ta napukawna ni baketna ken dagiti annakna. Mabalin a napukawna metten ni Manang Lucia. Mabalin met a mapasublinanto met laeng ida. Awan ti sigurado.
Ngem adda met dagiti nagun-odna a dina koma pulos nadildilamutan no dina pinadas ti timmapog iti politika.
Idi agangay, timmakder. Inlukatna ti maysa a tawa tapno sumrek ti angin. Apagisu a dimmuklos ti pul-oy-baybay ket nabang-aran.
Wen, baliwannanto ti agrubuat. Kabayatanna, kayatna pay laeng ti agmaymaysa.
(GIBUSNA)
