Ni Abraham C. Aguino Jr.
Nabiit pay a naam-ammok ni Eugene Geibrielle A. Nacino, maysa nga agtutubo a mannurat ti Bannawag. Idi damo, masansan nga ipabasana kanian dagiti dandaniwna, Kadawyan laeng a daniw idi ti sursuratenna. Ngem itay nabiit laeng, nasdaawak ken nabuak ti lubong dagiti padami a mannurat nga Ilokano, ta naipakdaar nga isuna ti mabalangatan a Talaang Ginto: Makata ng Taon 2026 wenno nakayalat iti Umuna a Gunggona iti salip iti panagputar iti ‘tula’ nga insayangkat ti Komisyon sa Wikang Filipino (KWF), babaen ti daniwna a napauluan iti “Asín sa Hasang ng Lupà.” Masansan a dagiti mannaniw a Tagalog ti mangab-abak kadaytoy a pasalip. Adda metten dagiti mannaniw nga Ilokano nga agsursurat iti Ilokano ken mannurat ti Bannawag a nagmak-Makata ng Taon ngem sumaggaysa laeng, kas ken ni Mikael Rabara Gallego (2025) ken daydi Reynaldo A. Duque (1998). Ita a tawen, maysa manen nga Ilokano ti nagkampeon. Ket iti edad ni Eugene a 19 laeng, isu ti maibilang nga agdama a kauubingan a Makata ng Taon.
Nayanak ni Eugene idi Enero 28, 2007, dimmakkel idiay Barangay Abaca, Bangui, Ilocos Norte. Nasapa a naulila ket tinaripato dagiti kakabsat dagiti dadakkelna. Nagbasa iti Abaca Elementary School, St. Lawrence the Deacon Academy, ken Bangui National High School. Umuna a tawenna ita iti BS Medical Laboratory Science iti Saint Louis University idiay Baguio City.
Nangrugi ti essem ni Eugene nga agsurat iti eskuela idi nagbalin a campus journalist. Isu ti Editor-in-Chief ti Ang Banaag, ti school paper ti Bangui National High School. Ngem kasla saanna a nakita unay ti kinamannuratna ditoy. Para kenkuana, kasla teknikal ken natangken la unay ti panagirakurak (journalism) kenkuana. Kinuna kano pay ti maysa nga school paper adviser a “nakaar-arte” kano ni Eugene para iti daytoy a benneg (journalism). Ngem saan a naupay. Naamirisna ketdi nga amangan no literary (piksion ken daniw) a panagsurat ti kaikarianna. Ni Sir Joel B. Manuel, prinsipal ti BNHS, ti nagbalin a tulbek idi makitana ni Eugene a nagani iti adu a pammadayaw iti piksion ken daniw a naisurat iti Ilokano.
Saan a gagangay dagiti daniw a sangsangalen ni Eugene. Nauneg, namaris, ken napnuan kaipapanan dagiti balikas a laglagaenna.
Impeachment trial ni VP Duterte, marugian inton Hulio 6
Idi damo, awan unay ti makaawat wenno mangapresiar kadaytoy a pagesmanna. No ipabpabasana ti sursuratenna kadagiti kakaeskuelaanna, katkatawaanda. Kunada a pang-tanders (para lallakay, babbaket) kano ti Bannawag. Di met kayat ti pamiliana daytoy a pakakumikomanna. Kunada nga istorbo la’ng daytoy iti panagbasana. Kayatda nga ipamaysana ti panagadalna iti kursona. Ngem idi makitada a nagbunga ti panagag-agawana, nariknanan ti nalimed a panangsuportada kenkuana. Napaneknekanna a saan a kasapulan nga agpili isuna, ta mabalin a paggiddanenna dagitoy dua a pagduyosanna (dagiti lubong ti siensia ken arte).
Ti kaawan ti mangtarabay kenkuana ti kadakkelan a karit ken ni Eugene iti daytoy nasumokna a paglinglingayan. No dadduma, saanna a sigurado no husto dagiti balikas nga us-usarenna. Mariknana pay ti kinamaymaysana. Para iti henerasionna (dagiti kapatadanna), ti Ilokano a pagsasao, para kadagiti lallakay ken babbaket. Madanagan ni Eugene ta amangan no awan ti kaes-eskanna ti sursuratenna, ken awanto met laeng ti agbasa.
“Kayatko a suraten ti angot ken raman ti dagami,” panangilawlawag ni Eugene.
Damo a nakisalip ni Eugene iti Salip ti daniw ti 1st Maestra Merced Pundador Awards, a nakagun-odanna iti maikadua a gunggona. Pinadasna pay ti nakisalip iti UP Namnama Short Story Writing Contest (on the spot) iti Ilokano ket isu ti nangabak iti umuna a gunggona. Daytoy ti nagbalin a kiredna tapno serkenna ti lubong ti literatura. Ad-adda pay a narubroban ti essemna idi nagbalin nga observer iti Pasnaan 14, ti Ilokano Literary Workshop nga isaysayangkat ti GUMIL Filipinas a pakatentenneban dagiti agngayangay a mannurat nga Ilokano. Ditoy a nakitana ti regget ti GUMIL Filipinas a mangtagiben iti kultura ken literatura nga Ilokano iti baet ti panagbalbaliw ti panawen. Manipud idi, saan laengen nga agsursurat. Naamirisna nga adda napateg nga akemna tapno saan a maputed ti linabag ti pakasaritaan ni Ilokano.
Napasingkedan daytoy a gannuatna idi mangatiw iti pasalip ti KWF. Ditoy a naamirisna nga uray naganus ken awan pormal a pannakamuli ti bosesna, addaan daytoy iti bileg. Dagitoy a pammigbig ti nangsilnag iti panagduaduana. Dakkel a parabur ti pannakaikappengna iti GUMIL Filipinas. Ibilang ni Eugene a kapatgan a gunggona ti kaadda ti lubong a nakaam-ammuanna iti bagina, nga isu ti mangiturturong ket maipeksana ti bukodna a balikas ken kapanunotan, iti baet ti kinamaymaysana.
Idi sinaludosdko no kasano a napanunotna ti makisalisal iti pasalip ti KWF, inyangawna a sipapakumbaba, “Kinaagpaysuanna, ti la armasko idi makidangadangak iti daytoy dakkel a pasalip ket ti kinabengbeng ti rupak ken namnama. Ammok a higante ken bangbangolan iti literatura a nabayagen nga agsursurat dagiti makalabanko idinto ta agdadamoak lang. Ngem awan met mapukaw kaniak no padasek. Ti napateg, maasak ti kabaelak nga agsurat ket mapasingkedak ti gagemko a mangtaginayon iti pagsasaotayo. Kayatko laeng a makita no yan ti pagpatinggaan ti kabaelak no maipasangoak iti nailian a pasalip. Ditoyko a napaneknekan nga iti lubong ti literatura ken panagsurat, awan David ken Goliath.”
Iti agdama, makumikom ni Eugene a mangsangsangal ken magkaykayas iti isagsaganana a kaunaan a manuskritona (libro) iti daniw a pauluanna iti “Dayukdok.” Nakasentro daytoy iti napalalo a reggetna, pannakawawna iti panangammo iti kinasiasino/kinataona, ken ti nakiro a pakainaigan ti naglabas iti agdama. Daytoy ti agserbi a laboratoriona iti moderno, kabbaro, ken “avant-garde,” ken ipadpadasna nga naiduma nga istruktura ti daniw.
Patganna met dagiti awis a mangiburay iti ammona iti literatura kas koma iti panagbalinna a guest reader ti Mountain Beacon/Rappler. Itultuloyna met ti pangipatulod kadagiti putarna iti Bannawag a bigbigenna a nagtaudanna/namunangayanna.
Panggep ni Eugene nga itultuloy ti panagsuratna. Para kenkuana, saan laeng a paglinglingayan ti panagsurat no di ket maysa a rito ti panagsubli ken panaglaing (ilalaing). Kayatna ti makaipablaak iti bukodna a libro ken makipartisipar kadagiti ad-adu pay a workshop ti panagsurat tapno masupusopan ti ammona ket iburaynanto dagitoy kadagiti sumarsaruno a kaputotan dagiti mannurat, tapno saandanton nga agkarkarawa iti kasipngetan a kas kenkuana idi damo a sinerrek ti lubong ti kinamannurat/kinamannaniw.
Kayatna nga usaren ti bosesna tapno agapadenna dagiti banag a masansan a likliklikantayo: dagiti sugat/garumiad ti pakasaritaantayo ken ti pannakaipungsaytayo iti bukodtayo a kannawidan. Ti arapaapna ken saan laeng nga agbalin a mannurat no di ket mangsaluad iti angestayo. Agingga nga adda agtartaray a dara iti uratna ken tinta iti plumana, agtalinaedto a saksi ken mannarita ti kinapudno.
Sinaludsodko ni Eugene no kasano a maguyugoyna dagiti padana nga agtutubo nga agsurat iti Ilokano ken Bannawag. Kastoy ti awis ken pammatibkerna: “Kadagiti kapatadak, ti panagsurat it iIlokano ken Bannawag, ket saan laeng a pagliwliwaan ngem ketdi maysa a klase ti ‘panagrebelde’. Iti lubongtay’ a napno kadagiti content a nararabaw, ti panagpili iti naun-uneg a panagipeksa ket panagpili ti saan a panagbalin a gagangay. Dikay agbuteng nga agbalin a nauneg. Alisto ti agbalin a narabaw ngem ti naun-uneg a panangimutektek ken panangsukisok iti bukodtay a pagsasao ken gimong ti mangted kadatayo ti pudpudno a kaipapanan kas maysa a tao. Ti panagsurat iti Ilokano ket panangbigbig iti teknolohia nga im-immuna pay ngem datayo. Isu daytoy ti kannawidantayo. Ti sursuratek ket saan laeng a maipanggep iti napalabas. Napateg daytoy ta babaen kadagitoy sinalbartayo a balikas, ikkantayo ti rupa ti henerasiontayo. No saan a datayo ti agsurat iti bukodtay a pakasaritaan ket ituloktayo a sabali a tao ti mangimaldit kadaytoy, baka ditay magustuan ti yistoriada. Agsuratkayo. Maymayat laengen nga awagandakayo iti naarte wenno lakay ken baket ngem ti agbalin a saksi ti pannakakeltay ti bukodtayo a gimong, pagsasao ken kinatao.Usarenyo ti sarirityo tapno agbalin nga angkla iti tengnga ti agos ti lubong a makaliplipaten iti kinasiasinnotayo.”—O
