KALKALPAS ti panagay-ayam ti Wildcats, ti football team ti Las Vegas High School. Naabakda manen. Agsasaganaden ti pannakaatiwda. Nasaksiam ti napalaus a pungtot ti coach. Agrasrasaw ken kugtaranna ti amin a madalapusna. Pimmanawen ti kaaduan kadagiti nagbuya. Awan metten dagiti players ti Wildcats. Ngem adda ti coach a nakapannimid iti bleacher. Agpaspasanaang siguro.
Dagiti gagayyemmo, addadan iti football field. Apaman a nakapanaw itay ti kaaduan kadagiti tao, simrekdan iti field. Ginundawayanda ti kaadda pay laeng ti silaw. Nakaar-ariwawada. Kunam no kukuada ti lubong. Kunam no isudan ti kalalaingan nga agay-ayam iti football.
Sika, nabatika iti igid. Buybuyaem ida. Nupay awan unay essemmo nga agay-ayam iti daytoy nga sport, magustuam a buybuyaen. Agpadakayo unay ken Dindo, ti gayyemmo nga imbilangmon a nalablabes pay ngem kabsat. Saanna a nalipatan daydi panangisalakanmo kenkuana iti uneg ti pabaludan iti Omaha, Nebraska, kadagiti natangken ti ulona nga agtutubo. Idi pumanawka iti Omaha, ket naipadpadka iti Las Vegas, iti baet ti isusupiat ti ina ni Dindo, pinasangbaydaka iti pagtaenganda.
Immangeska iti nauneg ta malagipmo manen ti napalabasmo. Kayatmon a lipaten, kayatmo nga itanem, tapno saanen nga agbalin nga al-alia iti biagmo. Ngem agingga ita, nalangto latta dagiti piglat nga insangbayna. Ket agtigergerka latta tunggal malagipmo. Kumawiwit ti rurod ken guram.
Pinadasmon nga inistoria dagiti panangmolmolestia ti amam kenka kadagiti am-ammom. Namin-adu. Imbagam iti inam, imbagam pay iti ministro ti simbaan a pappapananyo, ngem awan a pulos ti namati kenka. Impapanmo lattan a gapu iti kinaidumduma ti kolormo. Kayumanggika idinto a puraw dagiti nangampon kenka. Ad-adda nga isuda ti patienda ngem sika. Isu a sika a mismo ti nangsapul ken nangikeddeng iti hustisia iti nagbasol kenka. Pinapataymo ti nangampon kenka.
NOBELA: Apo Baboy Party-List (28)
Insalaysaymo iti psychiatrist-mo ti amin. Inamiris ken pinaliiwdaka a naimbag iti ospital. Inimbestigarda ti ministro a nangipalgakam iti amin. Naimbag ta nagsaksi pabor kenka— banag a dimo ninamnama ta saan a dimngeg kenka idi. Ket iti kamaudiananna, pati ti babai a nangampon kenka, nga idi damo nagsaksi kontra kenka, inannugotna ti panangmolestia ti asawana kenka.
Inyetnagda ti kaso pabor kenka. Ngem nagtinnagka iti psychiatric ward iti innem a bulan para iti counselling sa inyalisdaka kadagiti foster home. Agingga a naglibaska ket nagturongka iti pagtaengan da Dindo. Inawatdaka ket isudan ti imbilangmo a pamiliam.
Umadanin ti maikasangapulo ket walo a tawenmo. Addakan iti maudi a tukad ti sekundaria. Impasnekmo ti nagadal. Uray iti sekundaria laeng ti pagpatinggaam gapu ta ammom nga awan ti gundawaymo a makapagkolehio. Napanglaw ti Mehikano a nangawat kenka. Uray ni Dindo, ammom a saanto met a makapagkolehio. Sumapulkanto iti pagtrabahuam. Nalabit, ag-part time-kanto nga agbasa. Ngem nababa laeng ti arapaapmo. Simple laeng a biag.
Babai? Saan a pulos a natnag ti riknam kadagiti babbai uray no ammom ken madlawmo nga adu dagiti mangpalpaludip kenka. Kimmayakayka kadakuada. Dimo pay ketdi masinunuo no baklaka wenno ania. Ti laeng ammom, kalpasan dagiti adu a panangmolestia kenka ti ‘amam,’ dimon ammo ti riknam.
Natarakika, ammom dayta. Agtayagka iti innem a kadapan. Agdagsenka iti dua gasut ket duapulo a libra. Natangken dagiti napiskel a takiagmo. Eppes ti tianmo ken maskuladoka. Kasano a saan nga agbalin a kasta ti bagim no inaldaw nga ag-weightlift-ka? Mano a libra itayen ti ma-bench press-mo? Tallo gasut ket limapulo a libra. Maminlima iti makalawas pay nga agtarayka iti lima a milia.
Dagita laeng ti nabati a paglinglingayam. Ta saanka met a mannakipulapol kadagiti tattao. Kaykayatmo ti agmaymaysa uray pay awan ti makaammo iti panangpapataymo iti “amam” malaksid kadagiti pannakabagi ti linteg iti Omaha ken ni Dindo a nangitalkam iti amin a palimedmo.
“Ferdie! Ferdie!” nasingaka iti pukkaw ni Dindo.
Napataliawka. Ti agsagsagking a maysa a kaay-ayamda ti immuna a nakitam. Nagpaigid iti football field sa imbaltogna ti bagina iti karuotan.
“Umayka ta agay-ayamtayo!”
“Siak?” kinunam idinto nga intudom ti bagim.
“Wen! Nablo ni Richard! Masapulmi ti sukatna!”
“Diak ammo ti agay-ayam...”
“Ammom! Umayka ketdin!”
“Diak pay napadpadasan...”
“Inaldaw nga agbuyaka iti ay-ayam ti Wildcats… Kanayon pay nga agbuyaka iti NFL iti telebision...”
“Ngem...”
“Ah, awanen ti adu a ngem... Kurang ti team-ko. Ala, umaykan!”
Immangeska iti nauneg. Nalabes ti physical contact daytoy nga ay-ayam. Saggaysa dagiti addangmo a nagpatengnga iti football field.
“Dar’sem, a!” indagdag ni Dindo a simmabat pay kenka.
“Ania a posision ti ay-ayamek?” arintukiadenka a nagsaludsod.
“Uray ania ditan... ti laeng kayatko nga aramidem, itaraymo ti bola agingga iti endzone. Kabaelam?”
“Padasek,” kasla awan pay laeng ti panagtalekmo iti bagim. Liningaymo ti endzone wenno ti ligason a pagiskoran.
“Come on, Ferdie, nagdakkelan ‘ta bagim! Kabaelam daytoy!” inriaw ti maysa a gayyemyo.
“Amangan no salloy!” inkatawa ti sabali.
“Shut up!” inkusilap ni Dindo. Immasideg kenka. “Agtarayka nga agpatengnga. Ipasak kenka ti bola... i-touchdown-mo, nalawag?”
“Diak pay nagay-ayam iti kastoy...” kinunam a saan a ni Dindo ti nangnangruna a nangibagaam no di ket ti bagim.
“Sumardengka man. Simple met laeng ket... Ready?” kinuna ni Dindo. Siniputam ti panagdumogna a siiiggem iti bola. “One...” inrugina ti nagbilang, “two... three!” Timmakder. Nagsanud. Dua a tao ti nangkamat kenkuana.
Nagdardaraska a timmaray a nagpatengnga iti field. Sa nagpuligoska. Pasikig ti panagtaraymo tapno makitam ni Dindo. Intiro daytoy ti bola kenka. Limmagtoka a nangsippaw iti bola. Nagtarayka nga iggemmo ti bola. Napaspas. Asidegkan iti touchdown field idi pagam-ammuan la ta nariknam ti kasla nuang a nangdaruros kenka. Ni gayam Jester. Napakidemka iti sakit a nariknam. Nanabtuogka iti karuotan ngem iggemmo pay laeng ti bola. Ngem sirarabaw pay laeng kenka ni Jester nga agdagsen ngata iti dandani tallo gasut a libra. Agkatkatawa daytoy gayyemyo a puraw. Induronmo ngem saan a rimmuk-at kenka.
Pagam-ammuan, sabalin ti pagnagkitam iti sirarabaw kenka. Nakangirsi ken kasla demonio ti rupana... Ti lalaki a nangampon kenka!
Nagkidemka. Nagdalagudog ti barukongmo. Rimkuas ti di agpabatubat a rurod ken guram. Kayatmo ti pumatay tapno agpatinggan ti amin... Inawidmo ti tengnged ti nakarabaw kenka ket nagpatangkenam nga inet-etan.
“Ferdie! Ferdie!”
Natiagka iti riaw. Ni Dindo! Ak-akkalenna ti imam iti tengnged ni Jester. Tumultulong pay gayamen dagiti dadduma a gagayyemyo a mangakkal kenka. Agtultulakaken ni Jester. Lumuslusiawen.
Nakigtotka. Rinuk-atam ti tengnged ni Jester. Naguyek daytoy. Kitana ti nabang-aran apaman a nakamatna ti angesna.
Nagiddaka iti karuotan. Tinangadmo ti nasipnget a law-ang.
“What’s wrong with you?” sinaludsod ni Dindo a nangyawat iti imana kenka.
“Fuck you, GI!” uray la a nagraed met ni Jester a nangipeksa iti suronna kenka. Am-ammodaka kas GI. Genuine Ilokano, uray no saanmon nga ammo ti agsao iti Ilokano. “What’s wrong with you? This is football, not a goddamn UFC!”
Timmakderka. “Sorry.” Tinapikmo daytoy.
“Stay away from me, you fag!” inwagteng ni Jester sa immadayo kenka.
Nagabaykayo ken Dindo a nagplastar iti nakaitublakam. “Ferdie, this is not NFL, amigo. Just a friendly game... Cool it off, man,” kinuna ni Dindo. “Ngem magustuak man ti panangtengngedmo ken ni Jester. Nakalaslastog daydiay. Awan ti makabael a mangibaut kenkuana. Ngem kitaem ti inaramidmo! Kasla lupoy a pinarukmam!” Nagkatawa iti apagasngaw.
Intuloyyo ti nagay-ayam. Naka-touchdown ti team-yo.
Sinublat ti kalabanyo ti bola. Addakayo iti field a naka-formation. Ngem dimo ammo no ania a posision ti ay-ayamem.
“No asino ti nakaiggem iti bola, isu ti kamatem a baltogen,” kinuna ni Dindo a nagkatawa.
Nagtung-edka. Nangrugi manen ti ay-ayam. Siniputam ti bola. Ngem sangsanguennaka ni Jester. Nakangirsi daytoy. Kasla kayatnaka a balsen. Ngem binay-am ni Jester. Ni Richard ti sisiimem. Isu ti nakaiggem iti bola. Kas kuna ni Dindo, isu ti puntiriam.
“One... two... three!” inriaw ni Richard. Nagsanudna bayat ti panangsapulna iti pangipasaanna iti bola nga iggemna.
Liniklikam ni Jester. Nakaparpardaska a timmaray nga agturong ken ni Richard a saan a makasarak iti pangipasaanna iti bola. Ginandatna ti umadayo kenka ngem naparpardaska. Rinugmaam ket kasla nambaan a nanabtuog iti karuotan.
Timmaray ni Dindo nga immasideg sa indungparna ti bagina kenka. “Are you sure you haven’t played this before?” kinunana.
Nagwingiwingka.
“I’m loving it, man! You got natural talent.”
Nag-formation-kayo manen. Ni latta Jester ti impasangoda kenka. Malasinmon ti nakaro a suronna kenka.
“You’re so rough, GI,” kinuna ni Jester. Kinusilapannaka.
Bangbangir ti isemmo.
“Let’s play, guys!” impukkaw ni Dindo.
“One... two... three!”
Sipapardaska a nangkamat ken ni Richard. Ngem naunaannaka ni Jester. Addan iti sangom. Ginammatannaka. Inwalinmo ngem saanka a makaruk-at iti panangtengngelna kenka. Nasuronka ket insangdom ti bagim kenkuana. Natulid ni Jester. Iggem pay laeng ni Richard ti bola. Awan ti nawaya a kaduana a pangitiruanna. Pinardasam ti nagturong iti yanna. Ngem adda manen mangsabat kenka. Kas iti inaramidmo ken ni Jester, indungparmo ti bagim iti daytoy ket natublak. Maysa pay ti immarayat. Ngem isu met laeng ti nagtungpalanna, napadata iti karuotan. Agingga a naiggamam ni Richard ket imbaltogmo.
“That’s it! Diakon kayat ti agay-ayam,” insanamtek ni Richard. “You’re so rough, dude!”
“Let’s go home,” inyanamong met ni Jester.
“Inton bigat manen?” umis-isem ni Dindo a nagkuna.
“I’m not playing against GI, dude... Nauyong a kaay-ayam.”
“Di sumapultay’ ‘ti sabali a team a kalabantayo. Agkakaduatay’ amin.”
“Nasaysayaat pay. Basta saanak a makilaban ken ni GI.”
Nagkatawa ni Dindo. “Okay. I’ll see you, guys, tomorrow.”
Nabatikayo nga aggayyem iti football field. Nadlawmo a matmatmatannaka ni Dindo a kasla masmasdaaw.
“Sigurado a saanka pay a nagay-ayam iti football?” inunton manen ni Dindo.
“Saan, kunak la ngaruden,” insungbatmo.
“Nakakaskasdaaw ngamin. Atiwmo pay dagiti dadduma a player ti Wildcats. Rumbeng laeng koma nga agay-ayamka iti team ti Las Vegas High School.”
“Excuse me, boys...” Agpadakayo a nakigtot ken Dindo iti timek. Tinaliawyo ti naggapuanna. Umas-asideg iti yanyo ti maysa a lakay. Nalasinmo a dagus. Ti agpaspasanaang itay iti bleacher.
“C-Coach Devon...” nayesngaw ni Dindo.
“What’s your name, boy?” Inyawat ti lakay ti dakulapna kenka.
Saanmo nga inawat. Kinusilapam ketdi. “I’m not a boy,” insungbatmo.
Nagkatawa ti coach. “Sorry, son...”
“I’m not your son, either.” Nasaksakiten ti kusilapmo.
“Ferdie, that’s Coach Devon... ti coach ti football team ti Las Vegas High School...” inlawlawag ni Dindo.
Ngem saannaka latta a napagraem. Dimo magustuan ti pammasungad ti lakay kenka.
“Madin sa ketdi ti serrekko...” kinuna ti lakay. “Nakitak ngamin ti panagay-ayamyo, iho... Mano a tawenmon nga agay-ayam iti football?”
“Saanak a nagay-ayam... Ita laeng,” nalab-ay a sungbatmo.
Nadlawmo ti isisingay ti siddaaw iti rupa ti lakay. “Raw talent... impressive. Listen... ania itayen ti naganmo?”
“Ferdie... Ferdinand Washington, coach,” ni Dindo ti simmungbat.
“Saanakon nga agpalpalikaw. Magustuak ti panagay-ayammo. I want you in my team. Isu a no kayatmo, agreportka iti Athletic Department inton Lunes. Umaynak kitaen wenno ti assistant-ko.” Nangiruar ti lakay iti business card ket inyawatna kenka.
Nagmalangaka. Awan a talaga ti ambisionmo nga agay-ayam iti football. Awan essemmo.
Kawaw ti panangkitam iti lakay.
“Yes, Coach Devon... we’ll be there Monday,” ni Dindo ti simmungbat. Inawatna ti business card.
Immisem ti coach. “Ok, I’ll see you Monday.” Nagpakadan daytoy.
“Are you nuts?” ngimmaton ti timek ni Dindo idi makaadayo ti lakay. “Man, that’s Coach Devon... one of the best high school coaches in Nevada. And he wants you to play in his team sa nakalamlamiiska kenkuana... you crazy, dude? Saan a basta agawis daydiay iti asino la ditan nga agay-ayam iti team-na. Siguro, nakitana nga adda masakbayam.”
“Apay no sika laengen ti agay-ayam?” imbalesmo.
Nakudkod ni Dindo ti ulona. “Sika ngarud ti kayatna. Ken maysa, saanak met a nalaing.” Nagkatawa.
“Saanak nga agay-ayam...” kinunam ket tinnallikudamon ni Dindo. Nagturongka iti nangiparadaanyo iti luganyo.
MANGEMKEMKEM ni Coach Devon a mangbuybuya iti lineup ti team-na iti bulletin board. Makasursuron. Iti uneg ti nasuroken a sangapulo a tawenna a coach daytoy nga eskuela, ita laeng ti kalaadan ti rekordna. Uppaten ti labanda ngem saanda pay a nangabak uray naminsan laeng koma. Napukawna kadin ti laingna a mangkarit ken manginspirar kadagiti umaayamna? Wenno saanen nga umobra dagiti ammona nga estilo iti panagay-ayam iti football?
Ngem saanna nga akuen dayta. Mararaem pay laeng iti daytoy nga ay-ayam ket saanna nga ipalubos a madadael ti rekordna. Dagiti player-na ti ammona a gapuna. Ngem no mangeddeng ti eskuela, maipabaklay amin ti pammabasol kenkuana. Ikkatenda la ketdi. Sukatanda. Nagasat no adda pay mangala iti serbisiona. Ngem no awan?
No way! Saanto a mapasamak dayta, inngayemngemna.
Nalagipna ti agtutubo a nakitana iti football field idi Biernes. Naidumduma nga agtutubo. Dakkel. Nabisked. Napartak nga aggargaraw ken napigsa. Adda iti daytoy dagiti gupit a sapsapulenna iti maysa a player. Nupay kasta, masmasdaaw pay laeng iti imbaga ti agtutubo a saan pay a nagay-ayam iti football. Nakakaskasdaaw a talaga. Kasapulanna daytoy. Bareng no isu ti makasalbar kenkuana ken ti team-na. Bareng no isu ti mangitunda kadakuada iti kampeonato. Dina mautob no apay, ngem nalag-an ti riknana iti agtutubo. Uray no kasla nalab-ay ti pannakisarita daytoy kenkuana.
Nasinga iti pannakatoktok ti ridaw ti kuartona. Kinitana ti sarming a ridaw. Ni Drumond, ti assistant coach-na. Inseniasna a sumrek daytoy.
“Good morning coach,” inkablaaw ni Drumond.
“Go straight to the point, Drumond... I don’t want any pleasantries this morning. Ania ti naduktalam? Kayatko a maammuan ti amin a kinatao daytoy a Ferdinand Washington.”
Nagtugaw ti assistant coach. Linukipna ti folder nga iggemna. “Academically speaking, coach, he is okay... A-minus student...
“Okay...”
“He is an adopted son... from a poor family in the Philippines. It’s an open adoption. Dimmakkel iti Omaha, Nebraska and then moved to Las Vegas about a year ago. His guardian is a Mexican residing in North Las Vegas.”
“Any idea why he left his adoptive parents?”
Nagwingiwing ti assistant coach. “But based on news clippings, his adoptive dad, Harold Washington, died over a year ago... a crime victim. And at the same time, Ferdinand Washington was incarcerated...”
“Gapu iti ania?”
Nagwingiwing ti assistant coach. “Sealed record,” insungbatna.
“Ania ti kayatmo a sawen iti sealed record?” inunton ti coach.
“Adu a rason... gapu siguro ta juvenile...”
“Anything bad?”
“Mabalin...”
“Adda kadi rason a saan a makapagay-ayam iti team-tayo?”
Kinuti ti assistant coach ti abagana. “Awan met ti makitak a rason, coach...”
“Good... take him.”
“Saanmo kadi kayat nga i-request ti gapuna a naka-seal ti rekordna? We can use the freedom of information act tapno malukatan ti rekordna, coach...”
“Saan a disqualifying factor ti kaadda ti sealed record-na, saan kadi?” impennek ti coach iti assistant-na.
“Saan, coach.”
“Good. No agreport no malem, ikkam a dagus iti unipormena ta makipagpraktis a dagus iti team.”
“No try out, coach?”
“Drumond, do I look like I don’t know what I’m doing?” ngimmato ti boses ti coach.
Napaanges iti nauneg ti assistant coach.
“We need someone who could carry our team, Drumond... someone who could rally behind us. Right now, we don’t have one isu a maat-atiwtayo. The worst record since I had been coaching at this school. It’s embarassing.”
“Don’t you think there will be resentment among our players, coach?”
“Initially, perhaps... but, I don’t care what they feel and what they say. I want to win, Drumond. Win! Win at all costs. Dimo kadi kayat ti mangabak?”
Immanges manen iti nauneg ti assistant coach.
“Kunak la ngaruden kenka, this kid is good. Makitamto no agay-ayam. Adaptable nga ubing. Napardas. Napigsa. Intimidating ti langana. Kabaelanna amin a posision malaksid siguro iti quarterback. Kayatko nga isu ti mangguardia iti quarterback. Tapno awan ti makasagid iti quarterback ket adda amin kenkuana ti gundaway a mangipasa iti bola wenno mangitaray no nasken nga itarayna... Mabalin iti offensive line a kas center, guard wenno tackle.”
“Okay, coach...” intung-ed ti assistant.
“And take good care of him. No maparuarta ti maximum potential-na, we could be the champion this year.”
“Talaga a napigsa ti panagtalekmo iti kabaelanna, coach.”
Nagtung-ed ti coach. “Hustoka... Isu siguro ti mangsalbar iti posisionta iti daytoy nga eskuela. Ken tandaanam ti saok, dakkel ti masakbayanna iti college football ken uray iti NFL...”
AGMAYMAYSA ni Myra Cristobal iti nailet a kuarto. Bambantayan ti nakauniporme a babai a nagtagipaltog. Nakatugaw iti sango ti bassit a lamisaan. Iti bangir ti lamisaan, adda bakante a tugaw. Segun iti unipormado a babai, adda sangailina. Saanda nga imbaga no asino. Ammona a saan a ti balasangna ta iti nairanta a pagawatan iti bisita ti pagsaritaanda no kasta nga umay sumarungkar.
Awan gayyaem wenno kabagianna a namnamaenna a mangsarungkar kenkuana. Kriminal ti pagkitkitaan ti asino man kenkuana nangruna dagiti kakabagian ti ka-live-in-na a pinatayna. Uray inlawlawagna a pinatayna ti kabbalayna gapu iti panangrames daytoy iti anakna, saanda a patien. Napakidem ket nagarubos dagiti luana.
Naim-imbag laengen nga isu ti naibalud imbes a ti anakna. Naim-imbag nga isu ti mangsagrap iti amin a pannusa gapu iti kinamaagna a nagtalek iti lalaki a nanggundaway iti anakna.
Kuna ti naubing pay nga abogado a nadutokan nga abogadona nga awan ti pagdanaganna. Mawaswasto ti kasona a murder ket agbiagto manen a siwawayawaya. Kasla “defense of a relative” ti ibagbaga idi ti abogadona. Ngem agduadua a mawayawayaan pay. Awan ti pagturturongan ti kasona. Kuna idi ti babai a kabsat ti ka-live-in-na, nga idi pay a kontra iti relasionda, nga aramiden daytoy ti amin tapno malungsot iti pagbaludan. Napintas ti “ipagna iti ruar.” Damagna idi a kabit ti maysa a hues iti Regional Trial Court.
Nasinga iti pannakailukat ti ridaw. Nagmulagat. Nakigtot iti pannakakitana ken ni Layugan. Maysa kadagiti polis a nangimbestigar idi iti kasona. Apay nga adda ditoy?
“Naimbag a bigatmo, Ms. Cristobal,” nakangirsi daytoy a kimmablaaw. Ingguyodna ti tugaw sa nagtugaw.
Saan a nakauni ni Myra a mangbuybuya ken ni Layugan. Daytoy Layugan ti maysa kadagiti nagpaay a witness ti gobierno kontra kenkuana.
“Kasano ti situasion ditoy, Ms. Cristobal?” sinaludsod ti imbestigador.
“Saan a nalaka... ngem okey laeng...” nalab-ay ti timekna a simmungbat.
“Ammom kadi a mabalin a tungpal-biag a mabaludka gapu iti kasom a murder?”
“Awan bibiangko! Diak pagbabawian ti pannakapatayko iti daydiay ayup a lalaki ket uray malungsotak ditoy pagbaludan!” immapuy dagiti mata ni Myra.
“Mabalin a hustola,” kinuna ti polis. Nakangirsi pay laeng. “Mabalin a saan.”
“Ania ti kayatmo a sawen?”
“Daytoy ket para kadata laeng, Ms. Cristobal... Ammok nga ipatpategmo ti balasangmo, isu nga addaka ditoy pagbaludan a saan ket nga isu...”
Kellaat nga immarakup ti danag ken ni Myra.
“Apay nga adda fingerprint ni Leilani iti imuko a naaramat iti pannakabagkong ni Mr. Ronaldo Salas?”
(Maituloyto)
