Umuna a Pammadayaw a Gunggona/Salip iti Sarita ti Bannawag 1965
Immuna a naipablaak iti Disiembre 20, 1965; sa iti Agosto 6, 2018 a bilang ti Bannawag.
Sarita ni CRISPINA J.B. BRAGADO
INLUKAT ni Padre Antonio ti tawa. Agar-arbis pay laeng. Iti adayo nga amianan, pasaray aggilap ti kimat a sarunuen ti kasla agtulid a dulluog nga agpadaya-agpalaud. Iti daya, kusapo ti bantay. Agar-arbis sadiay.
Immay ti pul-oy ket inyabugna ken ni Padre Antonio ti sapri ken bang-i ti daga a linuom ti kalgaw. Ngem saan a nagkir-in ni Padre Antonio. Binay-anna ti parsiak ti tangatang ken bang-i ti daga nga immukuok iti riknana. Ti panunotna, adda iti duduogan a baliti a kasla higante a mangram-ed iti simbaan.
KLASIKO A SARITA: Ti Paraiso iti Agdama (2)
Sumagmamanon a ramut dagiti nagsalup-ayat a sangana ti sikakammet iti naglumot ken narukan a kabiti. Nalabit a no agbagyo ket maspak dagita nagtagiramut a sanga, ibuyogda a tikapan ti diding. Puraddawen dagiti dili ken ladrilio ta nabangon pay la idi panawen dagiti Kastila. No agbayag ditoy Santa Catalina, ikagumaannanto a lagdaan daytoy a simbaan. Patakupanna dagita abut ti diding a nagumokan ti tumatayab.
Papukanna dayta a baliti. Palagdaanna ti kampanario nga agir-irigen iti kinalakayna. Di pay ketdi mapatiten ti kampana ta amangan no marpuog iti panagwallagesna. Kas kuna ti ubing a sakristan, uray la kano agginggined no patitenna.
Adu ti nasken a pagluposenna ditoy Santa Catalina. Ania ti inar-aramid ni Padre Sabas Aglibut iti sangapulo a tawen a panagyanna ditoy?
Nagwingiwing ni Padre Antonio. Nalagipna ti kinuna ti Obispo idi madutokan a mangsukat ken ni Padre Sabas ditoy Santa Catalina.
“Agdadamoka ngem agtalekak iti kabaelam. Ammom, adu ti surat a naaw-awatko manipud kadagiti umili a nangkiddaw iti pannakasukat ni Padre Aglibut gapu iti kinaliwayna. Ngem nadekket sa a gayyemna ti alkalde ta namitlo nga immay iti opisinak a nangkiddaw iti di pannakayalis ti padi. Ngem iti daytoy a pannakayalis ni Aglibut, saanen nga immay ti alkalde. Naabak kano itay napalabas a panagpipili.”
Katulongan laeng idi ti padi iti parokia ti Santa Isabel ni Padre Antonio. Kaor-ordenna. Namitlo pay laeng a nangmisa. Iti maysa nga aldaw, insingasingna ti pannakatarimaan koma ti simbaan ti Santa Isabel ken panangbangonna iti gunglo dagiti agtutubo bareng maparmek ti kinadakes. Ngem ania ti insungbat ti padi?
“Ubingka pay, Cantoria, ket dimo pay la ammo ti kaipapanan ti sasawem.”
Dina impagarup a maitured ti maysa met laeng a kas kenkuana a sawen ti kasta.
Nasinga ti panagpampanunot ni Padre Antonio idi agsardeng ti maysa a dyip iti sango ti simbaan. Dimsaag ti dua a babbai. Da Celia, ti presidente ti Legion of Mary, ken Lita, ti tesorera. Nagbakruy dagitoy iti sabong. Simrekda iti simbaan.
Nalagip ni Padre Antonio daydi aldaw nga isasangpetna. Ni Celia ti immuna a nangkablaaw kenkuana. Naidumduma ti kinapintas ni Celia. Ket ni Celia ti nangiriing iti maysa a napalabas a nakaipuonan ti iseserrekna iti seminario. Kaarngi ni Celia ni Dalen a kaayan-ayatna idi adda iti Manila.
Maysa ngata a sulisog ni Celia? napanunotna. Uray idi agtutubo pay, adun ti damagna maipapan kadagiti padi nga addaan iti “kabbalay.” Idi sumrek iti seminario, inlansana iti puso ken kararuana a dinanto mulitan ti abitona.
Immanges ni Padre Antonio. Nadlawna a simmardengen ti tudo. Nasirpatna metten ti baro iti paraangan ti kombento.
Nalagipna ti papananda. No saan a nagtudo, addada koma itan idiay Bagnos. Napulotanna koman ti masakit nga inyayabda. Ngem apagisu nga agtinnag ti bayakabak itay umulog.
Innalana ti upitna iti rabaw ti lamisaan a nangidissuanna itay. Nagbati itay ti baro iti baba ket nagsarsaritada iti katalek idinto nga immuli ni Padre Antonio ket inyiladna payen itay iti daan a katre bayat ti panagkanabsiit ti kimat ken gurruod. Impagarupna a saandan a makapagtuloy. Naglikigen ti aldaw. Saan met ketdi a mabuteng a marabiyan a maymaysa ngem natakkon ti lugan iti sumipnget. Malaksid iti panagballasiwda iti karayan, nawatiwat pay ti uppat a purok a labsanda. Saan pay a napan idiay Bagnos. Ngem natannawaganna daytoy idi napan nangmisa idiay Kimmawayan, ti purok iti asideg ti Karayan Igat. Isu ti nakaammuanna ti kaadda ti tallo a pammati idiay Bagnos.
Pinanggepna idi ti bumallasiw tapno mangaskasaba ngem adda nakasao kenkuana a dayta a banag ti dandani nakairubuan ti padi a sinukatanna. Dagus kano a nangasut ni Padre Sabas idi dina maipapilit ti kayatna kadagiti kinadinniskutirna. Daydi kano a pasamak ti nakayalisanna iti sabali a parokia. Ken kas nasao kenkuana ni Celia, saan kano a nasayaat ti pannakilangen ni Padre Sabas kadagiti umili. No agsermon, ti kano la mangbabbabalaw ti aramidna. Isu a no agsermonen, agruaren dagiti lallaki ket sadanto la agsubli no malpas ti sermon.
Agur-urayen ti kalesa idi makaulog ni Padre Antonio. Limmuganda iti baro. Iti di nabayag, sursurotendan ti lasonglasong a kalsada.
Balasang ti masakit. Nabessagen ti natadul a rupana, naunegen dagiti matana. Wasang a wasang idi asitgan ni Padre Antonio. Ngem idi agmulagat, dagus a bimmaringkuas.
“Saan! Saanka nga umasideg!” kinunana a kasta unay ti butengna. “Addaytan, umaydak alaenen! Addaytan! Saan! Saan!” ket naganug-ogen.
Nagwingiwing ni Padre Antonio. Tinaliawna ni Nana Lucia, ti ina ti balasang, a nakatakder iti likudanna.
“Ania ti nasakitna, ina?”
“Naranggasan kano, apo. No manon a baglan ti nangiggem, awan met ti pipiaanna. Itay bigat, namindua a nagbugsot.”
Nagtungtung-ed ni Padre Antonio. Idi ubing pay, mamati met iti sasawen ni nanangna maipapan iti naranggasan, nakaibaan, wenno makasalapon iti saan a katatawan. Maammuan ni nanangna dagitoy no mapanna patako wenno pabuyon ken ni Apo Doro a baglan. Ngem dina patien itan.
Inasitganna ti masakit a nakadumog iti rabaw ti lakasa. Inap-aprosanna ti buok ken bukot daytoy. Kasla maysa nga ama a mangay-ayo iti agpasugnod nga anakna. Pagammuan la ta naglusdoy ti masakit.
Dimmarup ti ina. Nagtinnulonganda ken Padre Antonio nga impaidda iti ikamen. Awanen ti puotna. Impapetpet ni Padre Antonio ti rosariona iti balasang. Pinulotanna.
“Impakitayo kadin iti mangngagas?”
“Saan pay, apo, ta kuna met dagiti kaarruba a dakes no aglalaok ti mangiggem. Saan kano a maagasan ti doktor ti kasta a sakit.
“Ipakitayo.”
Nagtugaw ni Padre Antonio iti bangko iti ampir ti tawa. Urayenna ti panagsubli ti puot ti masakit.
Napalabas ti sumagmamano a minuto. Naggaraw ti masakit. Impaagep ni Padre Antonio ti krusipiho. Nagmulagat ti masakit. Minulenglenganna ti padi sa ni nanangna.
“M-makainumak…”
Nagpakosina ti baro nga itay pay laeng a nakatakder iti ridaw. Nangiserrek iti sangaungot nga apaganem-em a danum.
Sakbay nga imminum, iniseman ti masakit ti baro. Nagtung-ed daytoy. Agawaam ti umimbag, impaawat dagiti mata ti baro.
“Ania ti nakaalaanna iti sakitna?” dinamag ni Padre Antonio.
“Nia met, apo, ket idi napanda nakisala iti maysa a rabii dita daya, adda nagriringgor. Maysa ti natay. Isuda a naklaat, a, ket ti la natartarayda. Napigispigis ti kawesna ta ti kan’ la naus-usokna. Kabigatanna, madi metten ti bagina. Pinatakomi ket kunada a nakabatbati. Nagyatangkami ngem di met immimbag. Nakapartikami iti tallo a baboy, malaksid la kadagiti manok.”
Nagtungtung-ed ni Padre Antonio. “Ipakitayo iti mangngagas,” kinunana manen ket nagpakadan.
“’Toy rosarioyo, apo,” impakamakam ni Nana Lucia.
“Isagutko kenkuana. Ania ti naganna itayen?”
“Sita, apo.”
Iti bit-ang, dinamag ni Padre Antonio iti baro.
“Ania ti naganmo itayen?”
“Maning, father.”
“Kapin-anom ni Sita, Maning?”
“Adayon a kabagiak, father.”
“Ammok no apay a kasta unay ti panangisakitmo…” Immisem ni Padre Antonio. “Sapay koma ta umimbag. Dimo baybay-an. Tulongam. Bareng siakto ti mangkasar kadakayo.”
“Sapay koma, father.”
Nalabasanda ti maysa a pagtaengan nga adu ti taona.
“Dumagaskayo pay, apo!” inyawagda.
“’Ton naminsan laengen ket malemen,” insungbat ni Padre Antonio.
“Mabiit laeng, apo.”
Kinita ni Padre Antonio ni Maning. “Ania ti maaramid dita?” inimtuodna.
“Agdedebate dagiti adda iti agduma a pammati, apo.”
Nagturong ni Padre Antonio iti balay.
(Adda tuloyna)
