Immuna a naipablaak iti Mayo 14, 1956; sa iti Hunio 3, 2019 a bilang ti Bannawag
MATUOKAN, inuray ni Marcelo ti panagsardeng ti uyek. Piman ni apong, nakunana iti nakemna. Kakaasi met nga agitured. Nangngegna dagiti arimpadek iti siled a kabangibang ti pagid-iddaanna ket ammona a ti apongna a baket, nga asawa ti aguy-uyek, ken ti maysa kadagiti babaonenda a naibatang nga agbantay iti agpatnag, ti mangtamtamingen iti lakay. Kasla makitkita ni Marcelo ti panagngariet ti lakay kabayatan ti panaguyekna,ti panagtakder ti baket iti asideg ti katre ket siiiggem kadagiti kutsara ken botelia ti agas a madadaan nga ipainumna iti masakit, ken ti agpigpigerger a babaonen a pasaray agdilpat iti bibig tapno babasaenna gapu iti panagdandanagna. Immapay ti essemna a mapan met iti dayta a siled tapno iggamanna ti barukong ti lakay bareng maep-ep bassit ti tuok ken sanaang a marikrikna ti lakay. Ngem saan a mapan. Degdeganna laeng ti panagsagaba ti lakay. Ta saan kadi a namin-adun nga impadlaw ti apongna a di kayat daytoy ti sabali a tao a mangbuya kenkuana kabayatan ti panaguyekna gapu ta ad-adda kano nga agtuok no adda makitkitana a mangkagkagat iti bibigna?
Nagsardeng met laeng ti uyek. Kas iti masakit, nakagin-awa ni Marcelo. Ginaw-atna ti sangapakete a sigarilio iti nasipngetan a lamisaan iti asideg ti katrena ket nangsindi iti maysa. Dina masinunuo no kastoy met ti marikna dagiti iikit ken uulitegna—dagiti annak ti lakay. Dayta ngata ti gapuna a di kayat dagitoy ti agnaed, ti makikabbalay kadagiti dadakkelda? Gapu ta dida maitured a denggen ti panaguyek ken buyaen ti panagsagaba ti amada?
Dina nasungbatan ti saludsodna. Masansan idi nga agsisinnupadi ti pamanunotanda kadagiti kaadalanna iti kolehio. Pamanunotan maipanggep iti ayat ken pannakipagrikna, panagitured ken panangngaasi. Impetteng idi ni Marcelo a takrot ken nalukneng ti panagpuspuso dagiti amma a madi nga umimatang ken umasideg no agpasikal ti agpasngay nga asawada. “Saanda a rebbeng ti agbalin nga ama,” kinunkuna ni Marcelo. “Apay a panawanda ti asawada iti kanito ti pannakasapul daytoy kadakuada?”
“Saan a maipakita a takrotda… a nalukneng ti panagpuspuso dagiti amma a kasta,” impapilit met dagiti sumupiat ken ni Marcelo. “Ad-adda ketdi a mangipakita a napnuan ti kararuada iti panangngaasi ken panagayat ta no umasidegda buttuonanda laeng ti sagabaen ti agpasngay.”
KLASIKO A SARITA: Padre Antonio (2)
Saan nga immannugot idi ni Marcelo kadagitoy a pamanunotan. Ket no adda dina inanamongan a kababalin dagidi a gagayyem ken kaadalanna, ad-adda ita ti igugura ken panangumsina kadagiti uliteg ken ikitna gapu ta di man laeng sarungkaran dagitoy ti masaksakit nga amada.
Tenglem dayta riknam, pinatigmaanan ni Marcelo ti bagina. Laylayusenen ti agat-atab a panagpungtot ti barukongna a kas man iti dayta a kanito, rimmaut iti siled a pagid-iddaanna ti maysa a narungsot a kabusor a mangkarkarit kenkuana. Saanka nga immay ditoy tapno dayta pungtotmo ti mangirarem kenka. Laglagipem dayta. Immayka ditoy tapno tumulongka… tulongam ti lakay. No dimo matengngel dayta riknam, awan ngarud ti pagmamaayan ti yaaymo.
Dimteng ni Marcelo iti daytoy a balay iti maikaduan a daras itay kanikaduan a lawas a napalabas. Iti daydi umuna nga isasarungkarna iti kasinsin daydi lelongna iti ina, naamirisna a masapul ti lakay ti tulongna. Mangmangged ni Marcelo iti maysa nga opisina idiay Manila ket idi naikeddengna ti panagtaengna iti balay ti lakay a napanna sinarungkaran nagsubli met laeng idiay Manila tapno aglusulos. Nagmulagat ni Mr. Lagdamio, ti pangulona, idi ilatakna ti panggepna nga aglusulos.
“Saanka ngata a naallilaw, Marcelo?” sinaludsod ni Mr. Lagdamio.
“Igasanggasatkon, sir,” insungbat ti baro.
“Ngem apay nga iwalinmo ti nasayaat a panggedam iti sabali a kita a dimo ammo no anianto ti maganabmo? Denggennak ket laglagipem dagitoy saritaek. Idiamon dagiti minamaag a pamanunotam ket agriingka. Ania kadi ti maaramidmo? Di pay masarkedan a parmeken ti turaytayo dagiti immalsa. Wenno, awan pay magapuanan dagiti rinibu a soldado. Ket sika? Sika a maymaysa ti agkuna a makaaramid iti adu a pagimbagan dagiti adda iti Tengnga ti Luzon?” imlek ni Mr. Lagdamio. Kas iti panagkatawana no makangngeg iti sinasalawasaw a sarsarita. Isuna laeng, adda pananglais ken pananguyaw a naibinggas iti timekna ita.
“Dimo maawatan ti panggepko, sir,” inturtured ni Marcelo. Iti daydi a darikmat, nariknana a naikkaten ti panagalumiimna iti sango ti turayenna gapu ta imbilangnan ti bagina a saanen a maiturayan ti nainget a pagannurotan ti opisina a tinawentawen a sinursurotna. “Dimo maawatan ti panggepko.” Saannan nga insilpo ti “sir.” “Saanko a panggep a salakniban ti Luzon Sentral. Agsubliak iti lelongko gapu ta masapulna ti tulongko. Naisangsangayan a parikut ti parikutna.”
“Dayta ti nagbiddutam,” insungbat ni Mr. Lagdamio. “Saan a naidumduma a parikut ti parikut a papanam. Kareppeng ti… ti kunatayo a bagyo a mangiwalwalang iti Tengnga ti Luzon…” Nagsadag iti agliad ken agpusipos a tugawna sa sinarapana ti teltelna babaen ti nagkamet a dakulapna. “Ngem saan a siak ti mangtubeng kenka,” intuloy ti pangulo. “Sika ti makaamo. Uray, a, no dimmawatka met laeng iti pammalubos dagiti dadakkelmo?”
“Saan nga umannugot ni tatang. Ngem nagtaud dayta a panagkedkedna iti daan a parikutda iti lakay a mapanko tulongan. Ngem maragsakan unay ni nanang.”
“No kasta, siaammoka a no naglusuloskan, saankanton a makasubli, di—“
“Wen, wen.” Timmakder ni Marcelo. Nagdinnakulapda. Kalpasanna, rimmuaren ni Marcelo ket nagsubli iti lamisaanna iti dakdakkel a kadsaaran ti opisina. Nagduduma a panagruprupa ti impasabat dagiti padana a mangmangged: panangngaasi, panagduadua, pananglais ken di panangitaltalek. Ti rupa ni Aniona ti nangtukay kenkuana
Agkasango ti lamisaanda ken Aniona ket no tumangad ti asino man kadakuada manipud kadagiti namuntuon a papel iti lamisaanda, agdisso latta dagiti matada iti rupa ti maysa kadakuada. Nagistayan naginaldaw ti panagkalanglangda iti bassit a panganan nga imatonan ti Sanglay iti asideg ti opisina. Adda metten namindua a panagkaasmangda iti padaya ken pasala nga intuyang ti opisina iti dua a napalabas a Paskua. Ken nagkuykuyogda payen a simrek iti pagsinean.
Saan pay a dinakdakamat ni Marcelo ti ania man a banag maipanggep iti ayat. Awan pay ti inyasugna iti balasang. Ngem no masarsarita ni Aniona kadagiti kakaduada iti opisina, nangruna kadagiti padana a babbalasang, agayan-ayatdan ken Marcelo. Kasta met no agkuyogda nga agawid iti malem. Kunam la no agassawadan a pudno! Ket adu payen dagiti sayangguseng iti opisina maipanggep kadakuada. Dagita ti nagik-ikayan ni Marcelo. Awan met ngamin ti panggepna ken ni Aniona. Saan, kinunkunana iti nakemna, saanko nga ay-ayaten ni Aniona. Maysa a Bisayana. Diak kayat ti taga-Bisaya.
“Agkalanglangta pay iti maminsan… uray ita laengem,” kinuna ni Aniona idi napan ti balasang iti lamisaan ti baro. Idi ur-urnosenen ni Marcelo dagiti alikamenna a yawidna ken kasta met kadagiti mabatina.
“Ladingitek, Ani,” insungbat ti baro ket inggagarana nga inaramat ti kaay-ayo ti balasang a pangawagna iti daytoy. Nagpambar ti baro nga adda bassit alaenna iti maysa nga ikitna idiay Bario Quirino.
“Ngem apay a mapanunotmo ti mapan… ti agsubli idiay pagduaduan nga ili?” sinaludsod manen ti balasang.
“Uray ta apagbiitak met laeng,” inyulbod manen ti baro. “Maysa la ngata a bulanko sadiay. Agsubliakto.”
Rimmayray dagiti mata ni Aniona. “Agannadka, Mar. Agannadka.”
Saanen nga inkaskaso ni Marcelo idi madlawna a kasla yas-asideg pay ni Aniona ti bagina iti tugaw. Linibasna a tinaliaw dagiti padana a lallaki ket lumlumtaw kadagiti mata dagitoy ti maysa a panangdurog: nengneng, dimo ketdi ipapas… nengneng… Ket nariknana ti igugurana kadagiti gagayyemna a mangipagarup nga addaan iti narugit a panagnaknakem.
No saan koma a ti laeng pagpappapintasna a bado ken sapatos ken no saan koma a dagiti kukona ti tamtamingenna iti dandani agmalem, nasao ni Marcelo iti bagina idi rummuar iti opisina, mabalin a mapanunotko koma nga ayaten ni Aniona…
(Adda tuloyna)
