Sarita ni B.A. GRAY
Immuna a naipablaak iti Septiembre 23, 1946; sa iti Hunio 12, 2017 a bilang ti Bannawag.
MAYSAAK idi a nakigubat idiay Bataan. Nakirangrangetak kadagiti nadawel a kabusor nanipud pay idi simmangladda idiay Lingayen. Nakibakalak idiay Tayug, ken idiay pay Pampanga idi masunsunsonkami.
Nabilinkami nga agturong idiay Bataan kalpasan ti nabayag bassit a panagyanmi idiay Betis. Ngem saanmi nga impagpagarup a kadagidi metten nga aldaw ti pannakairangetmi ken idiay met a disso ti pakalakubanmi.
Napait a lagip ti nabatbati a mangipaneknek iti pannakadandanonko sadiay. Nalaus a tured ti napagpagtengko. Diak met ket kuna a sisiak ti nagbiag iti daydi bunggoy a nakaikuyogak, ngem, inggana ita, awan pay ti nadamdamagko kadagidi kakaduak.
KLASIKO A SARITA: Napatured Met Laeng (2)
Nupay kasta, saan a ti kinapait dagidi pinagpagtengko ti kangrunaan a saritaek. Ta kalpasan ti panagsagsagabak iti adu a rigat; kalpasan ti panangpalabasko iti adu a rabii a diak pannakaturturog gapu iti saan nga agsarday a panagsipsiputko kadagiti agumay a kabusor; ken kalpasan ti saanmi a napadpadaanan a pannakaisukomi nupay nagkarikamin a dikamto annugoten ti agbiag iti sidong dagiti kabusor ta nagtengmi pay ngarud nga inkari a nasaysayaat a mataykami ngem ti agbiagkami a maabak, simmublat manen ti sabali a pinagtengko.
Idiay Abukay ti yanmi idi naawatmi ti bilin a sumukomin ken aguurnongkami iti plasa. Sadiay met ti immuna a nakakitaak iti saan a pannakaan-ano dagidi nagsangpet a Hapones.
“Banzai! Banzai! Banzai!” indirdir-i dagidi kabusor idi nagsasangpetda iti yanmi a naguurnong. Adu pay dagidi sinasaoda, ngem saanmi met a naaw-awatan ida.
Adda met maysa a Hapones idi a makaammo nga agsao iti Ingles ket immasideg kadakami.
“You stay here. Agyankayo ditoy,” kinuna. “We come back. Agsublikami.”
Ngem saanen a nagsubli dagidi immuna a nakitami a Hapones. Iti maikatlo nga aldaw, sabalin a Hapones ti immay, a naglugan iti trak nga awan ti kargana.
“Hoy, Firripino,” kinuna daydi nga opisial, ta opisial ngata, “agrugankayon.”
Nabayag bassit nga awan ti nagkuti kadakami. Awan ti napan limmugan a dagus. Ngem idi makitamin a kasla agpungtot idi nagsao manen, dinardarasmin ti limmugan. Nupay kasta, gapu iti kapuyko ta tallo nga aldaw idin a danum laeng ti naipapaunegko, sa pay ket lamlamminenak idi, saanak a nakasalpa a nakalugan, ket immunan a simmalpa dagidi napigpigsa.
“Go,” kinuna daydi Hapones iti daydi tsuper idi napunno daydi trak.
Nabatiakon a nakiummong kadagidi saanko a kabunggoyan.
Pagam-ammuan, adda manen immay a Hapones a naglugan iti automobil. Impagarupko nga agilugan met daydi. Ngem naallilawak.
“Go,” kinuna daydi naglugan. “Magnakay aminen. Awanen ti trak a mabarinyo a pagruganan.”
Nagnakam aminen, a saanmi nga ammo no sadino ti papananmi. Saan a nabayag, pinasardengnakami ti maysa a soldado a Hapones, ket imbagana a kamakamenmi dagiti immun-una a nagnagna a nagpadaya. Adda metten Hapones a kimmuyog kadakami.
Nasayaat pay laeng idi damo nga aldaw. Nupay nakapuyak idi, naibturak ti nagmalmalem a nagnagna, a bassit laeng nga inana ti naipalubos kadakami. Ngem iti daydin maikadua, nakitakon a mabayoneta dagidi nakapuy a magna. Mapaltogan metten dagidi agtataray a mapan aginum kadagiti gripo iti igid ti kalsada ken dagidi pay saan a makatiped iti wawda a napnapan kadagidi inunasan.
Inanusakon daydi nariknak a bannog ken wawko. Inanusak payen ti bisinko. Naep-ep la bassit ti bisinko idi nadanonmi dagidi adu a tattao nga agitangtanggaya kadagiti malamlamut iti igid ti kalsada, ta nakabagiak met iti maysa a bungon ti puto lanson ken bibingka.
Nupay kasta, simmaruno manen a nadlawko a sumsumgar dagiti dutdotko. Sumingir manen daydi malariak. Saan a nagbayag iti daydi, kas man la agkaratukoten dagiti tumtumengko.
Inassibaynak ti maysa kadagiti kinaabayko idi nakitana ti kapuyko. Ngem idi saannakon a nasapara, naglusdoyakon a nabati iti kalsada. Nagsipngeten ti panagkitak. Ti pannakaduyokko iti bayoneta ti immuna a simrek iti panunotko. Awanen ti puotko.
NAPASUBLIK ti puotko kalpasan ngata ti sumagmamano nga oras. Malagipko a nalawag pay laeng idi agpukaw ti puotko, ngem nasipngeten idi agmataak. Addaakon iti maysa a kalapaw.
Inin-inayadko a kinitkita dagiti aglikmut kaniak. Nakitak ti maysa a pagsaingan iti lamisaan; nakitak ti maysa a kuadro a nakaipigketan ti sumagmamano a babassit a ladawan, ngem diak makita idi no ania dagidi a ladawan, no ladawan ti babbalasang wenno babbaro.
Idi agsikigak, naimatangak a maysa a katre gayam ti nakaipaiddaak, ket naap-apan pay iti maysa nga ules. Naimatangak pay a nagpunganak payen.
Saanen nga iti tengnga ti kalsada ti yanko. Awanen dagidi a kakaduak a nagnagna. Awanen dagidi a simmuko.
Bumangonak koma ta kitaek no yanko ken no ania a balay ti nakaipanak. Agtagtagainepak? Saan. Kinudotko ti takiagko; nariknak. Saanak nga agtagtagainep.
Irusatko koma ti bumangon idi nadlawko nga adda nagranetret iti datar. Tinaliawko ti ridaw a naggapuan ti ranetret ket nakitak ti maysa a lakay.
“Apo,” kinunak a dagus, “sadinon, aya, ti yanko?”
Saan a simmungbat daydi lakay. Binaliwak ti nagsao. Insublatko ti nagsao iti Tagalog.
“Addaka iti nanumo a kalapawmi, apo,” insungbatna ngem nadlawko met nga ar-arikapenna ti sasawenna.
Timmungangaw met a simmirip ti maysa a baket idi sumungsungbat daydi lakay. Adda sinaona, ngem diak naawatan; ket naimutektekak met idin a sao ti Pampango ti saona.
Bimmangonak kalpasan daydi ababa a pannakisaritak.
Anawaennak daydi lakay ngem diak met naawatan ti sinaona. Kapampangan ti panagsaona. Diak met ammo ti agsao iti Kapampangan.
“Saling, Saling,” kinunana. Binalabalak manen no ania ti kayatna a sawen. Pagam-ammuan, simmungbat ti babai a kasla agdamag no ania ti maibaga kenkuana.
Anakna ket ngata daydiay inawaganna, kinunak iti nakemko.
Simrek ti maysa a balasang kalpasan ti panagsasaoda bassit.
“Kuna ni tatang a nasaysayaat kano no agiddakay’ pay laeng,” kinunana iti Ingles.
“Sadino, aya, ti yanko?” sinaludsodko manen, ngem Ingles met ti panagsaok. “Ania nga ili?”
“Addaka ditoy nanumo a balaymi,” kinuna daydi balasang. “Iti ili a Lubao, Pampanga.”
Nagtamedak bassit. Pampanunotek idi no ania ti gapuna a nabatiak ken no kasano ti pannakaikamangko iti maysa a balay, idi nagsao manen daydi balasang.
“Addakam idiay igid ti kalsada nga agitangtanggaya iti sinuman itay nakitami a naglusdoyka,” kinunana, “ket dinagusdaka a ginuyod dagitay kakasinsinko a lallaki itay timmaliaw iti sabali daytay Hapon a sumarsaruno kadakayo, sa inlemmengdaka iti sirok ti lamisaan a linakub dagiti tattao. Sadiay ti nagyanam inggana iti ilalabas dagiti amin a padam a naggapu idiay Bataan, sa binagkatdaka nga inyeg ditoy kalapawmi iti igid dagiti laplapat.”
Diak makadayaw iti daydi a nangngegko. “Matdaakto nga agsubalit iti amin a kinaimbagyo kaniak,” kinunak laengen. Nagluaak iti kasdi a naimatangak a panangisaldada iti biagda gapu laeng kaniak. Pinampanunotko ti pannakaparigat wenno pannakapapatayda koma no kas pagarigan ta nasiputan dagidi narungsot a Hapones ti inaramidda. Dakkel nga utang a naimbag a nakem, kinunak iti nakemko.
“Maturogka ketdi, apo,” kinuna manen daydi balasang. “Aginanaka; wenno kayatmo pay ti mangan?”
Rimmuar idi sumungbatak koma, ket adda dua a pinggan nga iggemna idi simrek manen.
“Innapuy ken bangus,” kinunana idi idissona iti rabaw ti palangka nga inkabilna iti asideg ti katre a yanko. “Manganka pay ngarud sakanto maturog tapno nasayaat ti panaginanam.”
“SAANKA a maan-ano ditoy, Doming,” kinuna ti balasang iti maysa nga aldaw idi addan nasurok a makabulan a kaaddak iti sidongda. “Agpaimbagka pay,” intuloyna.
“Adu unayen ti utangko a naimbag a nakem kadakayo, Saling,” insungbatko met. “Numnumona ta awan met ti ammok maipapan kadagiti laplapat tapno makatulongak met koma.”
Simmungbat nga awan kano ti aniamanna. “Inton napigsaka, samonto panunoten ti agawid; ken balabalaem pay ti rumbeng nga aramidem— no magnaka iti kalsada wenno kadagiti laplapat ken bambantay,” kinunana.
(Adda tuloyna)
