Sarita ni B. A. GRAY
NAGDUDUMA ti riknak idi addaak iti dalan. Sumangpetak ngata idiay balay, idiay ilimi, tapno sumukoak man met laengen kalpasan ti pannakailisik? Sumangpetak ngata? Simkenen ti panagduadua. Wenno agsubliak?
Addaakon idiay Bangar idi nakapanunotak iti aramidek. Naammuak sadiay a nabayagen a nauram ti ilimi. Nauram kan’ pay laeng idi Enero, kinunkuna dagidi nagipadamag kaniak. Nauram gapu iti pannakatambang ti siam a trak ti Hapones idiay, kinunkunada pay, ket napapatay amin dagidi naglugan. Impadamagda pay ti dua a Hapones a nakataray a nagkamang iti igid ti baybay, ngem tinadtad kano met laeng ida dagiti taga-Tamurong. Wen, tinadtadda kano, a saanda laeng a tinagtagbat, sa innalada dagiti igamda, kinunada pay nga impapati.
Dagidi a nadamdamagko ti nangbalbaliw iti riknak. Tangay makontakontaak idi a sumangpet ken mabainak met idin nga agsubli idiay Lubao, pinanggepkon ti tumipon kadagiti bunggoy ti gerilia a pinattapattak nga adda kadagiti bambantay. Saan a natambang dagiti Hapones no awan ti naurnos a gerilia, kinunak iti nakemko.
Saankon a tinurong ti Candon. Napukawen ti lagipko iti pamiliak; napukawen ti lagipko iti ilik. Nalpasakon a nailisi, kinunak iti nakemko, isebbak man met laengen ti bagik? Saan! Ngem nasaysayaat a maisebbaak kabayatan ti pannakiruprupakko.
KLASIKO A SARITA: Naispal (2)
Nagnaak idiay Sudipen a kimmamang idiay Alilem. Nasayaat pay laeng idi daydi dalan a nagnaak, ta awan a pulos ti nasarsarakak.
Ngem nagamakak bassit idi naammuak idiay Alilem nga adda gayam kuartel ti Hapones idiay Suyo. Nagpakaasiak iti panglakayen ti Alilem a pakuyognak bassit a magna iti naliklik a dalan a kumamang idiay Concepcion wenno Sigay, bareng saanak a makasarak iti Hapones.
Nasipnget pay laeng idi nagrubuatak iti sumuno a parbangon, ket adda met maysa nga ubing a nangkuyog kaniak. Awan idi ti namnamak nga adda masarakanmi a padami a magna iti kasdi a kasipnget.
Ngem naallilawak. Addakamin iti ngato ti Butac idi adda nadlawko a nagranipak. Pusil! kinunak a nakigtot. Nagsardengak. Saanak a maallilaw, kinunak iti nakemko, adda nangikasa iti pusil.
“Halt!” kinuna ti maysa a timek. Naigiddato met iti daydi ti panagsardengko. Naimayeng daydi ubing a kaduak.
“Asinoka?” kinuna daydi timek.
“Maysa a kadua,” kinunak met ta nairuamen iti daydi kasdi a panagsungsungbatmi idiay Bataan.
“Umayka ditoy ta kitaenka!” kinuna manen daydi timek.
Tinurongko ti ninamnamak a naggapuan ti timek; pagam-ammuan, naipagilap kaniak ti apuy ti tabako. Sinurotko daydi yan ti apuy ti tabako.
“Papananyo?” kinuna daydi lalaki a nadanonko, sa manen pinakamakamanna iti “Asinoka? Naggapuam?”
“Domingo Sanchez,” kinunak. “Naggapuak idiay Bangar.” Ngem diakon maitured a sungbatan daydi immuna a saludsodna. Natipedko ti sungbatko. Ta asino daydi a lalaki? Hapon ngata? Saan met. Kadua ngata ti Hapones wenno gerilia? Daydi ti diak nakasungbatan iti daydi a saludsod. Natipedko ti sungbatko gapu iti panagannad. Maala ti ikan, kinunak iti nakemko, gapu met laeng iti ngiwatna.
“Tagaanoka?” kinuna manen daydi lalaki. Nabang-aranak pay bassit ta saanna a dinupag a sinaludsod no sadino ti papanak.
“Candon,” kinunak.
“Napia pay. Apo, kunam,” kinuna manen daydi lalaki.
Kinitak a nalaing daydi lalaki, ngem diak mairupaan. Ngem nakigtotak manen idi naimatangak daydi bayoneta a nabayag gayamen a naipaturong iti bakrangko. Ti laeng pannakaiduyoknan ti kurangna.
“Gerilia ‘toy kasasaom,” kinuna manen ti lalaki. “Espiaka man wenno saan, naggapuka man idiay Bangar wenno saan, umayka idiay kuartel.”
Simrek manen ti panagduaduak. Naallilawak ngata iti inaramidko?
Pagimbagak ngata wenno pagdaksak ti pannakaipanko ita idiay kuardel ti gerilia?
“Idiay met ket ti sigud a kayatko a papanan,” kinunak laengen. “Ta kayatko met ti tumipon.”
“Ah, kasta?” intebbag daydi lalaki.
Nanalpaak metten ti imana a nagdisso iti rupak.
“Guerirria, ah?” kinuna met ti sabali a timek a nangngegko.
Diak pinanunoten ti inaramidko. Intaruskon ti nagtuang a kas man panangipakitak a natuangak gapu iti daydi pannakatungpak, ket inagawaak met laeng a sinallawid ti saka daydi nangtungpa kaniak.
Rinam-edak nga inagawaan daydi Filipino idi makitakon nga agtuang, ket inagawko a dagus daydi ig-iggamanna a bayoneta. Bassit la a kanito ti napalabasko, nariknakon ti darana a nagpusisit kaniak.
Saan met a nakakuti daydi Hapones ta dina met ngata malasin no asino kadakami ti kaduana. Nalawagen ti panagkitak idi kenkuana ta nairuamen ti matak iti daydi a kasipnget, ket diak metten nagtaktak a nangibarsak kenkuana iti daydi bayoneta.
Nangngegko ti panagungorna ken ti panagdisso ti pusilna iti daga.
Dinagus a tinarayko daydi pusil, ket pinagsublatko a pinaltogan dagidi dua.
“Makatartarayak itayen,” kinuna daydi ubing a kaduak idi nakitami a dua a nalpasen a natay daydi Hapones ken daydi kaduana, ngem saanakon a nagtagtagari.
MALEMEN idi nakadanonak iti kuartel dagiti gerilia idiay bario a Bussot iti sakup ti Concepcion.
Nangato a turod ti nakabangonan dagiti balbalay sadiay, ket adda iti bantay a sumaruno ti Bantay Tirad. Nasang-at unay daydi pinagnak a desdes ngem diak narikna ti bannogko. Nalamiis idi ti angin, nalinong daydi a dana, ken nangnanganak pay kadagiti bunga dagidi malablabasan a bayyabas.
Pinasardengnak met ti maysa a lalaki a nagsalsaludsod, ket naawatak a nabilin gayam daydi a lalaki nga agwanawan iti kabusor ta nakitak daydi agrungrungarong a putan ti rebolber iti salikadna.
Naiturongak iti balay a yan daydi panguloda. Awan ti adu unay a saludsodda kaniak iti daydi nga isasangpetko, ta impakamaysada a sinalsaludsod no apay a daradara daydi pagan-anayko.
Ngem naannad met dagidi kameng ti gerilia. Iti sumuno nga aldaw, kinunada kaniak nga adda napan kimmita iti daydi disso a nangpapatayak iti daydi Hapones ken Filipino ket naimatanganda ti kinaagpayso daydi saritak. Iti daydi met la nga aldaw, naawatakon a kaduada.—O
