(Naipablaak iti Abril 27, 2008 a bilang ti Bannawag.)
ADDA pay laeng iti lalaktawan ni Tata Gusting, napalalon ti panagpulikkaawna a mangiwagwagayway iti kagatgatangna a baro a kopia ti Arinsaed, maysa nga agbinulan a magasin a ti sirkulasionna, sakupenna ti Ilocos Sur, Ilocos Norte, La Union ken addaan sagsasangapulo a kopia iti Isabela, Cagayan, ken Nueva Vizcaya.
“Sofing, baket, makikontesak! Makikontesak!”
“Iti ania? Innulian iti niog? Tinnudokan iti bulong ti tabako? Pinnaatiddogan ’ti subsob?” Pinagdadaraddan ni Nana Sofing a masimron iti kinapigsa ti timek ti asawana ta madama nga agsumsumada iti tayaanna a numero ti hueteng.
ABABA A SARITA: Ballatek
“Ket iti panagsurat, a,” impanalpaak ti lakay ti magasin iti mesita a pagsursuratan ti baketna.
Napan nagplastar iti sopa, inukradna ti magasin ket impakitana iti asawana ti panid a nakailanadan ti pakaammo maipanggep iti pasalip.
“Dayta, basaem. Maluktan manen ita a bulan ti UMILI Awards a tinawen a pasalip iti panagsurat iti ababa a sarita.“
Ti Ummong Dagiti Mannurat iti Literatura Ilokana ti UMILI nga ibagbaga ni Tata Gusting.
Pinallilitan ni Nana Sofing ti lakayna sa nagkatawa iti napigsa. “Ania?”
“Apay? Dayta la manugangmon a Doming ti mabalin a makisalip? Isu la kadin ti makaammo nga agsurat?” Iti pannakapabain ti lakay, sinibbarutna ti magasin nga inawat ti baketna ken ituloyna koman a basaen. “No kabaelanna, kabaelak met! ’Tay kunadan iti English, ’If others can, why cannot?’”
Nadlaw ni Nana Sofing a makapungtoten ti lakayna ta kasla nakasay-open iti nabangsit ti anangsab daytoy. Dagus a nagkambio ti tenor ti panagsaritana. Impalawagna a mamati met a kabaelan ti lakayna ti agsurat. Isuna laeng ta amangan no marigatan a mangabak ta sigurado a dagiti manen sigsigud nga agkakalaing ken beterano a mannurat ti makabalubalna.
“Dayta ket ti rigatna kenka ta dimo ik-ikkan ’toy lakaymo,” indayamudom ni Tata Gusting. “Apay, nalipatamon a kinayatnak gapu kadagiti napipintas a love letter-ko kenka? Ken saan a siak, aya, ti para surat ni daydi Mayor Ambong kadagiti bitlana tunggal madanon ti kampania?”
“Sabali ti panagsuratan iti ababa a sarita, Lakay. Adayo kadagiti is-istoriaem maipanggep kada Pag-ong ken Sunggo wenno dagiti padas ni Juan Tamad idi agimbestigar ti Senado maipanggep iti naanomaliaan a proyekto a National Broadband Network.”
“Sus, no dayta la panagsurat iti sarita, uray pay nobela, adu ti atiwek dita. Apay? Nalipatamon a siak ti nangabak iti kontes iti Saribitngoy idiay La Union idi napan a tawen?”
“Saribitngoy? Panagsurat, aya, daydiay? Kunak man no linnangoyan laeng?”
“Nagkunengka metten. Sar... sarita, bit... bitla, ken ngoy... langoy. Agistoriaka idiay stage. Agbitlaka, sakanto tumapuak nga aglangoy iti swimming pool iti abay met laeng ti plasa. Siak ti first prize idi. Nangabakak pay iti kontes iti panagsala iti otso-otso,” sipapasindayag nga impalagip ni Tata Gusting.
Awanen ti naaramidan ni Nana Sofing.
Iti uneg ti sumagmamano nga aldaw, naipigket iti muging ni Lakay Gusting ti UMILI Awards nga agleppasto kalpasan ti dua a bulan. Agpaypayapay met iti alintataona ti sangapulo ket dua ribu a pisos a premio ti umuna a gunggona. Isu a kasla mangpadpadaan iti agpasngay a manglawlawlaw iti salas ti balayda a kasla naipatallikud a nareppet dagiti imana. Tumanabutob pay. No dadduma, tumugaw iti sango ti lamisaan sa agkur-ikur-it. Pito nga orasnanton a kasta ngem dina met la matinongen no ania ti aramatenna a parbo a nagan.
“Kasano met la daytan? Malpasmo pay agingga iti sumaruno a panangukom dayta sursuratem?” inkarit ni Baket Sofing iti naminsan a rabii nga agid-iddadan. “Parbo la a nagan, agdua nga aldawmon a pampanunoten? Kasanonto la ket ‘diay paulonan ken ti mismo a sarita nga isuratmo?”
“Dika kad’ madanagan, baket,” insungbat ni Tata Gusting idinto ta inawidna ti bukot ti asawana. Mabiit laeng dayta no maalak ti buelok.”
“Buelo? Ket no sabali met dayta ibuelbuelomon!”
Naggarikgik ni Lakay Gusting a nangarasaas ken ni Nana Sofing. “Pagpabuenas laeng, baket.”
NADANON ni Rosa ti Lakay Gusting nga amana nga adda pocketbook nga English a bidingbidingenna iti dayta a malem a panagpasiarna. Libro ni Sidney Sheldon daytoy a napauluan iti If Tomorrow Comes.
“Ne, ‘tang, diyo kayat a sawen a maawatanyo dayta basbasaenyo?” indillaw ni Rosa a nagtugaw iti abay ti amana iti sopa.
“Dina met kayat a sawen a dika maitured a sipaten no kastoy nga in-insultuendak a kankanayon!” inyingar met ni Tata Gusting. Natadem a kusilap ti imbakalna iti anakna. “What do you thinks of me?”
Nagellek ni Rosa iti nakapigpigsa a nakatukayan ti imatang ni Nana Sofing a madama nga agin-innaw. Nagturong iti yan dagiti agama.
“Awan met ket ti kayatko a sawen, tatang,” nagarinsaed bassiten ti katawa ni Rosa.
“Dimo kad’ la dildilawenen ‘ta amam, Rosa,” simngat ni Nana Sofing a nakatakderen iti sangoda. “Madama ngamin a sagsaganaan ni tatangmo ti pannakikontesna iti panagsurat iti sarita. Isu a dayta, naagapadna payen a binulod dagiti libro ni Maestra Claire Sumahit a pangadalanna kano iti estilo iti panagsurat.” Mannurat iti Bannawag ti retirada a maestra nga agnaed iti sabali nga ili. Nangab-abak payen iti panagsurat.
“Ket no paglannak gapu ta makisalip met ni lakaymo, pulos a saan a mabalin. Ammok nga atiwek uray ania ti pagsasalisalanmi,” inlastog pay ni Tata Gusting ket intuloynan ti basbasaenna a libro.
“Saan kano a makisalip ni Doming, tatang,” insungbat ni Rosa. “Naupay san ta nagsasaruno a namindua daras a di man la naka-consolation prize.”
Naibaba pay ni Tata Gusting ti basbasaenna iti kinuna ni Rosa, a pinarukibanna a kinita.
“Ammok, a! Uray no makisalip manen, maabakto latta. Pagpambarnanto a dina kakadua dagiti hues iti kontes,” manigsigurado latta ti tenor ni Tata Gusting. Timmakder. Napan iti sango ti lamisaanna ket naginsusuraten, pakdaar a dinan kayat nga esturbuen pay dagiti agina a nagal-aludoy metten a nagpakosina.
AGMAKMAKINILIA ni Doming a nadanon ni Tata Gusting. Rinanta ti lakay ti manugangna.
“Ne, kunak man no dika makikontes?” tinannawagan ni Tata Gusting ti sursuraten ni Doming.
“Saan met ket, tatang. Ikamkamatko laeng daytoy kasapulanmi a drama iti radio,” insungbat ni Doming. Scriptwriter ni Doming iti asideg nga estasion ti radio ken agsursurat pay iti Arinsaed. Nangimakinilia pay iti dua a binatog a pangleppas iti sursuratenna. Kalpasanna, inuyosnan iti makinilia ti coupon bond ket inurnosna ti nabukelna a sarita.
“Apay, naupaykan gapu ta agkaraabakka?” kasla adda pananglais iti timek ni Tata Gusting idinto ta inwarasna ti panagkitana kadagiti adu a manuskrito iti lamisaan, ken iti karton iti abayna a pagarupenna a naglaon kadagiti sursuraten ni Doming.
“Saan met, a, tatang, ta nangab-abakakon kadagiti napalpalabas a tawtawen. Ngem masadutak ta nupay kunaek nga impakatko ti amin a kabaelak iti panangsuratko kadagiti insalipko, sabali met ti panagkita dagiti agtugaw a hurado kadagita a pasalip. Kadagiti ngamin kritiko, it is easier to bury Caesar than to praise him.”
“Talaga met siguro a saan a napintas dagiti insalsalipmo. ’Tay kunadan, adda good, better, best.”
“Wen, ngem ti pagbatayan iti panagdesision ket segun iti preperensia wenno iti ibilangda a napintas a sarita ken dagiti bukodda nga alagaden iti panagsurat maibatay iti libro iti eskuelaan dagiti dadduma pay a nabasbasadan.”
“Kas koma kaniak, magustuak ti estilom a conversational no agsursuratka. Ngem ‘diay maysa a judge, magustuanna met ni kastoy a pulano gapu iti pintas ti narrative-na wenno panagiladawanna babaen ti dialogo wenno panagsarita dagiti karakter. Ket ‘diay maysa a judge, agduyos met iti napintas a narrative. Di naabakkan, sika a ti estilom ket conversational.”
“Adda met ketdi rasonmo. Ngem saan met ngarud a ti kapanunotam ti agpannuray. Ti met kapanunotan dagiti hurado,” inkalintegan latta ni Tata Gusting.
“Correct, tatang. Ngem dina kayat a sawen a nakapkapuy ‘diay sinuratam. Ken adda nga adda ‘diay human factor ken prejudice a mangimpluensia iti pangngeddeng ti maysa a hurado. Dagiti ammomon a nalaing, mayat lattan amin a suratenda. Ngem dagiti agdadamo wenno nabiit pay nga agsursurat, adda diskriminasionmo iti suratenda uray no nairana a napintas koma ‘diay sinuratda. Iti singing contest, manmano nga abaken ‘diay saan pay unay am-ammo ti maysa a naglataken a kumakanta. Agaripapa ‘diay hurado amangan no dillawen ti kaaduan ti desisionna.”
Intuloy pay nga inlawlawag ni Doming a saan koma a pagsasalipan ti literatura ta saan met nga absolute wenno exact science daytoy nga addaan kadagiti paglintegan a saan a mabaliwan, agraman prinsipio, ta no saan, biddutka latta uray kasanot’ panagrasonmo. Ngem iti literatura ken dadduma pay a sakupen ti masasao a creative arts wenno panangbukel wenno panangmuli, awan dagiti masasao a fixed rules a kas koma iti one plus one.
Panirigam dayta, kuna koma ni Lakay Gusting ngem isu met nga aguni ti selpon ni Doming. Ni Rosa nga agbambantay iti puestoda idiay tiendaan ti umaw-awag. Inayabanna ni Doming nga agbantay pay laeng ta adda dar-ayanna a pabuniag.
“Ne, makaammokay pay laeng, tatang. Uray ket agawid metten ni Rosa. Urayenyo kano ta addan sa pay itedna kadakayo ken nanang,” kinuna ni Doming ket ginaw-atnan ti nakasab-it a kamisadentrona sa pimmanaw.
Sakbay a napan nagtugaw iti salas ni Tata Gusting, binasabasana dagiti agkaiwara a pangted nga immakmakinilia ni Doming.
Ti ket kaadu ti inrugrugina a suraten, nakuna ni Tata Gusting iti unegna. Agingga a naiturong ti panagkitana iti karton iti abay ti lamisaan. Simken iti panunotna nga amangan ta adda makitana dita a mabalinna a basabasaen a pangur-urayanna iti anakna.
DUMAYAMUDOM ni Doming a mangpalpalabas iti naisurat iti bolpen a manuskrito ni Tata Gusting. Sobra met ni tatang, nakunana iti unegna idi makitana ti istoria a pakisalip ti katuganganna. Paulo ti sarita: Ti Manugangko nga Agballa. Parbo a nagan: D. Makaan-anus.
“Dom, nagteks gayam ni tatang,” insinga ni Rosa nga itay pay a nakamattider iti likudan ti asawana.
“Mm… apay kano?” Di man la timmaliaw ni Doming.
“Dayta kano pakikontesna. Dimo pay met la gayam naimakinilia,” insungbat ni Rosa. “Numona ket umayna kano alaenen ta asideg kanon ti deadline.”
“Kasano nga imakiniliak no ti istoriana, siak met ti in-insultuenna?” Kasla simgar nga ampo ni Doming ket insaplitna pay iti lamisaan ti draft.
“Kasano koma?” nasdaaw ni Rosa.
“Agasem, inistoriana ditoy a napalalo kano ti kinasadut ken kinabayanggudaw ti manugangna a lalaki, isu a napanunot ti asawana ti agabrod. Ngem idi addan idiay abrod ‘diay babai, awan met ti inaramid ti lalaki no di ti agbarbartek, agsugsugal, agingga iti nakasarak iti babai a nangpainum kenkuana iti kantaridas. Nadadael ti ulo ti manugangna ket ditan, ti la sinalsalawasawna a kinaballa daytoy,” insalaysay ni Doming.
Apagisu met a sumangpet da Tata Gusting ken Nana Sofing. Dinamag a dagus ti lakay no naimakinilian ni Doming ti manuskritona.
“Eh, rugiak pay laeng, tatang, ta immuna ngamin a nageditak,” insungbat ni Doming.
“Ania?” Napabugkaw ni Lakay Gusting. “Ne, saanko met nga imbaga a korekem ket... Imakiniliam laeng ti imbagak iti baketmo. Saanmo a pakibiangan ti istoriak ta pulido daytan. Awanen pamilawam pay.”
“Amangan kunak no mapapintas pay, tatang.”
“Saanmo a pakibianganen. Saanmon nga iserrek ‘ta estilom amangan no isu pay ti pakaabakanna.”
“Ngem, tatang, adda dagiti elemento ti panagsurat a saanyo a nasurot,” impetteng latta ni Doming.
“Kas koma iti ania?”
“Kas iti time frame, ti masasao a panagpaut ‘diay istoria. Ditoy saritayo, inrugiyo metten idi tin-edierkay’ pay laeng nga agar-arem ken ni nanang…”
“Isu ti kayatko! Ken maysa, pangpapaatiddogko iti istoria tapno makadanon iti uray sangapulo ket lima laeng a panid,” inkalintegan ti lakay.
Impalawag pay ni Doming nga agkurang ti panangiladawanna kadagiti karakterna. ”Di ammo no kubbo wenno kiad ‘diay lakay nga agsasao.”
“Nagkunengkan! Insuratko dita a kasla ubing a limsot iti Volkswagen ti kabsat a balikbayan ‘diay lakay nga agsasao iti estoria, di pay la makaanay a maammuam a bassit a tao?” inrason met ni Tata Gusting.
“Adda koma pay napimpintas a karakterisasion ngem ti action words, Doming?” insalingbat met ni Nana Sofing. “Remember, the mind works more effectively from a hint than through a blueprint.”
“Husto ’ta imbagam, baket,” impasaruno ni Tata Gusting. “Pandek? Kulot? Wenno nalaad, kunkunak koma dita, idinto ta inladawakon a tunggal sumango iti sarming ket agmusiig nga agmusiig? Kuna ni Cicero, ‘What better gift can we give the Republic than to educate the young?’ Dimo ammo, aya?”
Agpaggaak koma ni Rosa ngem tineppelanna ta nadlawna a serioso latta ti rupa dagiti dadakkelna.
Immisem iti nabelbel ni Doming. Nupay kasta, intuloyna latta ti nangkritikar iti sinurat ti katuganganna. “Maysa pay, adu dagiti improbabilities nga insuratyo. Kas pagarigan, no mangan ti manugangyo nga agballa, umuli pay laeng iti aringgawis ti kayo ket sadiay a mangan. Ken pagdigosenyo pay iti kalluto nga aspalto. Uray agmauyong, mabalin kadi met dayta?”
“Apay, nalalaingka ngem ’diay agballa? Imakiniliam laeng ti kayatko, saan a tapno kritikarem.”
“Alaem ketdin ta manuscript-mo ta ipa-encode-ko laengen ken ni Ellen a kaarrubatayo. Dina kayat a mangatiwka dayta manugangmo nga agballa, isu a kasta,” insugsog met ni Nana Sofing.
“Nanang, saan a kasta ti kayatko a sawen,” inkalintegan ni Doming ngem nakaunan ni Tata Gusting a nangakukos kadagiti pinanid ti nagsuratanna a coupon bond. Linapdan ni Rosa, ngem inwallages laeng ti lakay ti imana.
AGIG-IGAD ni Tata Gusting iti niog a laok ti aramidenda a suman idi makaawat iti awag manipud iti selpon.
“Haller?” kinuna ti agig-igad.
“Ni Mister Gustilo Cayabcab kadi daytoy, apwo?” kinuna ti immawag.
“Wen, siak, apwo, este, apo. Ania kadi ti masapulyo?”
“Adda good news-kwo kadakayo,” gimmiddan iti timek ti karadakad nga ipapan ni Tata Gusting nga aggapu iti aircon. “Ngem saankwo a maibaga kenka no dinak load-an nga umuna iti treintwa pisos.”
Naglokon? nakuna ni Tata Gusting iti nakemna. Tumawag a mangibaga iti damag sa dumawat iti load?
”Okey,” kinuna ni Tata Gusting a dina napupuotan ti nangisubo iti ig-igadenna.
Kalpasan a maikkanna iti load ti timmawag, aglagtolagton ni Tata Gusting iti nalaus a ragsakna iti naawatna a teks ti immawag.
Umuna a premio ti inabak ni Tata Gusting iti pasalip iti panagsurat iti sarita nga inwayat ti UMILI. Sangapulo ket dua ribu a pisos ti gunggonana ken adda pay pasurotna a lima dosena a longganisa, lima kilo a bagnet, ken sangaribu a bunga ti okra.
Iti blowout ni Tata Gusting, da laeng Rosa ken Doming ti di nakadar-ay kadagiti am-ammo ken kakabagianda.
“Ammok, makantiawan la ketdi daydiay a laglag,” inlastog ni Tata Gusting a kagiddan ti panangituyagna manen iti in-inumenna nga arak. “Kasla kalaingan nga agkritkritikar iti insuratko, awan met la gayam serserbina ti ibagbagana. Di naabakak koma no tinungpalko.”
“Ket wen, a,” insarurong met ni Nana Sofing a manguk-ukkonen kadagiti nanganan.” Nalalaing koma ngarud ngem dagiti judge a nangpangabak kenka? Ken, wen gayam, asino kadi dagiti hurado, lakay?”
“Uray siak, diak pay la ammo agpapan ita,” insungbat ni Tata Gusting. “Ngem kuna met dagiti opisial ti UMILI a maammuakto kano sakbay a maipablaak dagiti nangabak a sarita.”
Nag-toast manen da Tata Gusting ken ti kain-inninumanna a kompadrena. Idi iwarasna dagiti matana, nakitana nga adda pay laeng sumagmamano a bisitada nga aguummong iti ruar. Immasideg iti yanda.
“Agyamanak, kakabsat, ta uray agingga ita ket addakayo pay laeng,” imbitlana. “Ladingitek laeng ta naibusen ti sagana. Ngem agyamanak latta kadakayo. Saankayo a kas iti manugangko a kangrunaan koma nga umay mangkablaaw kaniak iti daytoy a balligik.”
Ngem immasideg ti maysa a baket nga adda iggemna a notebook. “Saankami nga immay maki-blowout, kaka. Immaykami agsingir. Siak ‘diay nakautangan ni baketmo iti karne idiay tiendaan.”
“Siak met ‘diay nakaalaanna iti planggana ken kaldero,” sipapardas met a nangalamano ken ni Lakay Gusting ti maysa pay a babai.
Simmaruno ti aglaklako iti ikan, nateng, ken ti aglaklako iti matintinnagan a relo. Ket idi nalpas ti kuenta, tallopulo a pisos laengen ti nabati iti premio ni Tata Gusting. Apagisu laengen a pagpletena a mapan iti pakaangayan ti seremonia para kadagiti nangabak iti pasalip.
BASBASAEN da Tata Gusting ken Nana Sofing ti naipablaak a nangabak a sarita ni Tata Gusting idi dumarup a kasla dragon da agassawa a Doming ken Rosa. Adda met awitda a magasin ken manuskrito.
“Agbubulodkayo iti dayaw, tatang!” imbaga a dagus ni Doming. Impanalpaakna iti lamisaan iti asideg ti sopa ti iggemna a magasin ken manuskrito. “Istoriak met gayam ti impangabakyo!”
“’Nia ta sasawemon, Doming? Ket no kaduanak pay ni tatayo a nagsursurat?” insungbat met ni Nana Sofing.
“Nanang, kastoy ‘nay,” kuna met ni Rosa.
Ngem inwalin ni Nana Sofing ti ima ni Rosa. “Madi met daytoyen, a,” nakunana.
“Madi a talaga!’ medio imbugkaw ni Doming. Sinuktan laeng ni tatang ti titulo ti istoriak ket isun ti pinakikontesna. Addayta ti orihinal ti saritak a pinauluak iti ’Panawen.’ Sinukatan ni tatang iti ’Klima’ sa inkabilna nga isu ti nangsurat.”
Talaga a saanen a mapengdan ti panagalburuto ni Doming, uray kasano pay a pananganawa kenkuana ni Rosa. Imbasana ti sumagmamano a paset ti manuskrito nga awitna sa indiligna iti nailanad iti magasin.
“Isu nga isu!” inridisna. “Daytoy ti immuna a draft-ko iti daytoy a saritak. Namindua nga insalipko ngem naabak. Tinakawyo met gayam idiay balay!”
Nabayag a saan a nakatimek ti lakay. Nagdumog. Madamdama bassit, intungrarawnan ti rupana a kasla nakakita iti lawag. “Agpayso ti kuna ni Doming. Iti naminsan nga ipapanko idiay balayda, nakitak dayta a sarita ket isu ti insukatko iti ipampamakiniliak kenkuana.”
“Ngem, tatang, apay a naaramidyo ti kasta?” makasangit metten ni Rosa.
Naalumamay ti sungbat ti lakay. “Adda la kayatko nga ipaneknek.”
“Ania, koma, tatang?” inyallawat a dagus ni Rosa.
“Kayatyo laeng nga ipaneknek a biddut ti pangngeddeng dagiti hurado dagiti immun-una a nakisalipak, kasta?” Nagtilmon ni Doming. Kasla kayat ti lakay ti mamuntos? “Ngem asino koma ngarud dagitoy naghurado ita ket awan pay am-ammok uray maysa kadakuada? Patricio Virtudes, Inocencio Arasaw, Andronico Palpallatoc, Amancio Lacuesta. Adda, aya, mannurat kadagitoy?”
“Limada amin dagita, Doming. Agpayso, awan ti mannurat. Ngem isuda ti gapu nga agsursurattayo. Dayta Virtudes, maysa a mannalon; ni Palpallatoc, pangulo ti asosasion dagiti tricycle ken pedicab; dayta met Arasaw, sigud nga agaagab ngem maysa itan nga acolyte ken mannait; mangngalap met ken aglaklako iti tiendaan dayta Lacuesta. Ti kapanunotan dagitoy agbasbasa ti dinawat ti gunglo. Dagiti maseknan nga agbasbasa, dagiti umili, ti nanghusgar iti sinuratan dagiti nakisalip.”
“E, tatang,” nagkalma bassiten ni Doming ta kasla nasupalpal. “Ti rigatna, saan met a siak ti nagnumar. Uray koma ’diay laeng kuarta nga inabak dayta saritak.”
“Ne, ket apay koma nga itedko kenka ket siak ti nakisalip?”
”Uray bassit koma laeng, a, tatang...” kinuna ni Rosa.
”Inka alaen kadagiti immay nagsingir no kayatmo. Ken saan met ket a ti panagbiddut dagiti hurado ti kayatko a paneknekan. Apay, nalalaingak koma ngem isuda?”
”Ket ania koma, tatang?” nasdaaw ni Rosa.
”Dagiti laeng natured ti aglak-am iti grasia. No diak insalip ti sarita dayta takrot nga asawam, nangabak koma?” —O
