Sarita ni CONRADO E. CAMACHO
DAYTA man ti paglainganna, nakuna ni Ilong iti nakemna, a kayatna a sawen ti katuganganna. No mangmangngegko, adda la ‘tay pammasagidna kaniak.
Nakaadayon ni Ilong ket nupay mangmangngegna pay laeng ti timek ni Mang Dalmas, saannan a maawatan dagiti balikas. Kasta met nga agsasao pay laeng ti katuganganna: “Saan la a ti banga ti pampanunoten, ubbing,” ipukpukkaw ti lakay. “No kayat ti agsimpa, igaed ti panagtrabaho. Aglikig ket bassit ti init, ti la banga ti pampanunotemon. Adda kadi kasta a mannalon…?”
Ginuyod ni Ilong ti tali ti nuang. Napunnuanen a mapaspasagidan. Pinagpusiposna ti nuang ket impauyasnan ti subbok iti karuotan nga agpalaud. “Siak pay,” kinunana nga indayengdeng. “Bay-am ta kitaek no ania ti masaona. Agawidak ketdin….” Nasiputanna ti kellaat a panangisardeng ni Lakay Akking iti panagaradona. Nalawag a napasugkian ti lakay iti daytoy a tignay ni Ilong.
Ngem saanen nga inkaskaso ni Ilong ti katuganganna. No panagdayaw, saan met a nakurang kenkuana. Itedna met amin a karbengan dagiti dadakkel ni Sioning. “Ania, aya, ti kayatna nga aramidek?” kinunana manen. “Saanak met a mapmapan umasug kadakuada… uray no sangarakem a bagas, awan pay ti napanko dinawat kadakuada…”
KLASIKO A SARITA: Kadagiti Umisem iti Rigat (1)
Nakagteng iti pasagad iti uluanan ti ninayon. Inalsaanna ti arado, impakona ti ulnas kalpasan ti panangsuktona iti tangbaw ti arado tapno nasayaat ti pannakaikarga daytoy iti pasagad. Iti sumagmamano pay a kanito, pampanurnorenna metten ti kali a kumamang idiay purokda.
Naisaganan ni Sioning dagiti pagsukatanna idi, kalpasan ti panangibaudna iti nuang iti kamarin ken napalladawanna metten iti kalalaki wenno layas ti mais, immuli ni Ilong iti balayda.
“Nagrabrabiika metten,” impasabat ni Sioning iti ridaw ti kosina. Ig-iggaman daytoy ti ngudo ti pagtulodna iti indayon nga adda iti kosina. “Manangdanta iti kaduam nga agarado, kunak ngamin ket—“
“Bay-annak man laeng…. No masapulko ti kaduak nga agarado, manangdanak,” inyallawat ni Ilong. Innalana ti ididiaya ni Sioning a pagsukatanna, nagsubli nga immulog iti agdan tapno mapan agbelnas iti bito. No tinaliawna koma ti asawana, nakitana koma a natda daytoy a nagnganga ken adda pannakaingato dagiti kidayna iti nagtakderanna. Ngem idi aglidlidliden iti yan ti sangasinublan a pagdigosna, nagduadua ni Ilong no umno ti impakitana ken ni Sioning. Rumbeng ngata daytay? nakunana iti nakemna.
Nabaw-asan bassit ti pungtotna idi agsubli iti balayda. Nagtarus iti kosina. Sisasango ni Sioning iti narangen a dalikan. Naawatan ni Ilong a nasairna ti asawana. Nagturong ni Ilong iti agpalpallayog pay laeng nga indayon.
“Agasam pay dayta tarindanummo,” kinuna ni Sioning. “Adda dita lamisaan ‘tay lana ken dangla…. Pabpabaraek daytoy buneng… ne, mabalinen, napudoten…” Inadaw ni Sioning ti buneng nga imparabawna kadagiti beggang, inasitganna ti naipinggan a lana iti lamisaan. “Ne, umaykan ta dinto mabaawan daytoy.” Nagdalupisak iti datar, ig-iggamanna ti buneng ken ti pinggan a yan ti lana ken dinekdek a bulong ti dangla.
Nagtugaw ni Ilong iti sango ti asawana. Innalana ti buneng ket indeppelna daytoy iti lana. Simmaretset ti lana, nagasimbuyok ket nagadiwara ti naglaok a lana ken bulong ti dangla.
“Ala, agiddakan ta siak ti mangagas,” kinuna ni Sioning. Agil-ilad pay laeng ni Ilong, ginammatanen ni Sioning ti maysa a dapan daytoy.
Nagkulagtit ni Ilong idi kimmaramut ti saem iti amin a paset ti bagina. “Ayna, nagut-oten,” inngarietna. Sakbay a makaasug manen, depdeppelanen ni Sioning ti panardaraen a nagbabaetan dagiti ramay ti maikadua a dapanna. Kinemkem ni Ilong dagiti sangina. Kasla mauy-uyos ti angesna. Idi tangadenna ti rupa ni Sioning, sikikita met daytoy kenkuana, agan-anninaw kadagiti matana ti pannakipagrikna.
“Ania kadi ti kinuna ni tatang?” pagammuan la ta inimtuod ni Sioning. “Ammok a saan a dayta tarindanummo ti pagruprupangetam itay umulika. Napanak idiay balayda itay aldaw—”
“Napanka?” bimmaringkuas ni Ilong. “Apay?”
Tinaliaw pay ni Sioning ti indayon sakbay a nagsao ket idi aguni, nababa ti timekna a pangipaawatna ken ni Ilong a saanda a pigpigsaan ti agsao amangan no makariing ti tagibida. “Nagdikar manen ‘tay reumana,” agarup inyarasaas ni Sioning. “Siak ti napan nangiluto iti pangaldawda. Siak koma pay ti umay mamalon ken ni tatang ngem kinuna ni nanang a dakdakesto ngata. Kuna ni nanang a dimo kano dengdenggen ni tatang.”
Timmakder ni Ilong ket nagsagsagking a napan iti dalikan tapno agsindi. No agsaoak, nakunana iti nakemna, amangan no agringgorkami.
“Ngem maisardeng koman daytoy… daytoy ririyo ken tatang,” sinurot ni Sioning ti asawana. “Ammo metten ket dagiti kakaarruba. No koma no—”
“Alimonek amin a sawenna…” intuloy ni Ilong ti kayat a sawen ti asawana. “Wen, ngamin, palubosak ni… ni tatangmo,” inridisna, “a mangpaspasagid kaniak tunggal agassidegkami. Gapu ta saanak a nagballigi iti daydi impatakderko a laundry idiay Manila… gapu ta nagsublita met la ditoy idi narikpan ti laundry… gapu ta awan ti naganabta iti daydi insaldata a daga… Umanayen dayta a pangibabainanna kaniak? Ammona koma a saan la a siak ti nagnaknakem… a sika ti nagpigsa a mapanta mangbangon iti—“
“Ngem—“
“Adda, aya, pagdaksanna no napanta nangbangon iti laundry… ket saanta a nagballigi?” saan nga inkaskaso ni Ilong ti asawana. “Kayatko met ngamin a makaadayota ditoy… a saan la a tarindanum ti sagsagabaen iti tunggal panagtatalon.”
“Adda kenka ti basok.”
“Naay, siak pay ketdin ti nakabasol?”
“Wen. Kayat ni tatang nga agsublita ditoy. Ta awan met ngamin ti mangiggem kadagiti talon inton dina kabaelanen. Saannaka man met ngay nga irurumen. Nagsaritaanmi dayta ken nanang itay aldaw. Mabain la kano unay ni tatang gapu ta agiinnarasaas dagiti kakaarrubatayo nanipud idi naabakta iti laundry… gapu dagiti kakaarrubatayo… ket madmadlaw kano ni tatang a mababainka metten…”
Adda nangngeg dagiti agasawa a nagsay-a iti paraangan. Nupay dida makita daytoy, ammodan a ti ama ni Sioning.
“Sioning… Ilong,” nagtimek ti lakay idi umulin iti agdan.
(Maituloyto)
