(Immuna a naipablaak iti Disiembre 18, 1967; sa iti Abril 23, 2018 a bilang ti Bannawag. Napintas/Salip iti Sarita iti Bannawag 1967)
Sarita ni SAMUEL F. CORPUZ
“AH, sika ti apokok iti daydi Romeo? Nasayaat. Apay nga ita la nga agparangka?”
Minatmatak ni Lolo Juan. Agtawen ngata iti nasurok a walopulo. Adda diak kayat kadagiti matana ngem saanko a maibaga. Kastoy kadi lattan ti panangsarabo ti apongko kaniak?
“Ni ulitegmo nga Alejo a kabsat daydi amam,” inyam-ammonak iti agtawen iti sumurok nga uppat a pulo a nakatugaw iti sanguanan ti narra a lamisaan a naparabawan iti napuskol a sarming.
KLASIKO A SARITA: Kadagiti Umisem iti Rigat (3)
Yawatko koma ti dakulapko tapno kablaawak ngem nagtung-ed laeng a nangmatmat a nangipababa ken nangipangato kaniak. Kitkitaennak ti dandani katayagko a baro iti abayna.
“Ni Jun a kasinsinmo ken inauna nga anak ni uncle-mo,” kinuna ni Lolo.
Adda nadlawko. Agpapadakami a bugagaw ken napudaw.
“Daytoy ti Santa Maria Sawmill,” kinuna ni Lolo Juan idi ipasiarnak iti pagragadian.
Sangkakitadak dagiti mangmangged. Gapu ngata ta kakuyogko ti pangulo ken akinkukua?
Nagsarsarita ni lolo. Imbagana dagiti diak pay naammuan ken ni nanang. Innem kano nga agkakabsat da tatang. Maysa ti doktor, dua ti abogado, maysa ti inheniero, ni Uncle Alejo ti nagturpos iti komersio, ket daydi tatang ti kasukiran. A dinadael daydi amak ti gundawayna nga agadal; a nairut ti pagannurotanmi a Santa Maria; nga adukami nga agkakasinsin, ket gapu ken ni Lolo Juan, nasayaat amin ti biagda ta naisuro met ida dagiti natulnog nga ammada; a dakami laeng nga annak daydi tatang ti ‘kasta’ gapu iti ‘kadakkel’ daydi amak.
Kinuna ni nanang idi kalman a panaggapuk iti Ilokos a taengmi: “Inka, anakko, idiay ‘yan ni lolom a baknang. Agpaliiw... agpanunotka... Pagarupek a panawenen a maammuam ti pudno.”
Diak ninamnama ti ited ni lolo a trabahok. Impannak iti bakir. Dina met la ibainen ti apokona! nakunak. Nangrugiak iti panagpukan iti kayo. Pimmuskol ken nagbutuan dagiti dakulapko. Pimmuskol ti kudil ti imak ken kasla ay-ayam laengen ti panangipakanko iti wasay idi agangay. Bimmakedak kalpasan laeng ti walo a bulan.
Am-ammo unay dagiti tumbador daydi tatang. Nailiwliwagko ti sakit ti nakemko ken ni Lolo Juan, aglalo no sumarungkar ni Tata Gustin a tsuper ken mekaniko ti trak a pagbunag iti troso. Isu ti kasingedan daydi tatang.
Kuna ni Tata Gustin nga iggem daydi tatang ti dakkel a makina iti pagragadian. Naiduma ti ugali ti lakay kaniak. Pakomustaannak no sumang-at dagiti padak a tumbador a simmalog. Marka demonio ti pasarabona kaniak. “Painumenyo,” ibilinna kano. “Isuroyo ti natimbeng a kinalalaki a kas iti daydi amana.” Matmatak ti dakkel a bagik ken ti katayagko, inumek ti arak ket naragsakak.
“Ammom, Romeo, masdaawak,” kinuna ni Rodil iti naminsan. “Apay a dimo bekkelen ni lolom a Juan Santa Maria? Awan kalinteganna a mangipisok kenka ditoy. Adu ti utangna ken ni tatangmo, kas kuna ni Tata Gustin…” Nakapungtotak ta adda pananglais a buyog ti saona iti apeliedomi. Kinabilko. Isu ti malalaki ditoy ket naggubalkami iti dandani maysa nga oras. Tinuptupraak ti rupana idi saanen a makakunail.
Naammuan ni Lolo Juan ti napasamak ket pinasalognak. Inikkatna ni Rodil.
“Bravo, bravo, apok!” kinunana. “Kasta, isakitmo ti sawmill. Patayem ti mangsagid iti maraem a nagan ti apongmo. Saan a kas iti daydi amam a dadaelenna ti naganna! Manipud no bigat, agguardiaka ditoy opisina. Mangrugika iti dua a gasut ket innem a pulo a pisos.”
Immuneg ti burburtia. Ad-adda manen ti siddaawko idi saanen nga agbunag ni Tata Gustin iti troso. Nagbalin nga operator iti roller nga agisubo kadagiti troso iti ragadi. Ngimmato ti sueldona. Agiduron laeng kadagiti kambio. Nakatugaw nga agmalmalem. Ngem maladingitanak no malagipko ni Rodil.
Naam-ammok ni Salome a babaonen da lolo. Napintas ni Salome; saan a maikari a pababaon laeng.
Mapanak agbuybuya iti pagragadian no awan trabahok. Nagabsuon dagiti dadakkel a troso iti yan ni Tata Gustin iti laud ti kamarin. Crane ti para bagkat kadagiti kayo.
Dua ti mangisubo kadagiti troso iti roller. Uppat dagiti nakalugan a mangiklam ken mangtimbeng iti troso a maragadi. Apaman a maiklam, iduron ni Tata Gustin ti dakkel a kambio ket magnan ti roller. Umkis iti kasta unay dagiti kawar a korea a timtimonan ti tallo a lallaki. Maririt ket maikkat dagiti akinrabaw a paset dagiti kayo sa adu pay dagiti agduduma a ragadi a paglasatanna: adda nakabitin, naipaurnos, nagbaribar. Ginasut a troso ti maragadi iti inaldaw. Dagiti saan a nasayaat a paset dagiti kayo, maibellengda ket bunagen dagiti trak tapno mailako a pagalad wenno pagtungo dagiti tao.
No dadduma, makiabay ni Lolo Juan kaniak ket kunana: “Siputam ti panagandar ti sawmill ken pannakatabas dagiti troso ken ti langada no rummuardan iti kamarin dagiti makina.”
Matmatmatak manen dagiti agkalkalimduosan a peon idi mapasungadak da Jun ken Lolo Juan. Kinunana:
“Romeo, kitaem, napigsa dagiti mangmangged. Agmalmalem a kasta ti aramidda. Dida makapaginana ta agan-andar latta dagiti makina. Nadagsen ti aramida, saan?”
“Wen, lolo,” kinunak. Napaliiwko a nasurok a walo nga oras ti panagtrabahoda. “Akemda ti agtungpal agingga iti ibilinko nga agandar ti sawmill… ket agyamandanto pay la kaniak!”
Saan, lolo, nakunak iti bagik, addanto pannakabannogda.
Inyawisna ti iseserrekmi iti pagragadian. Idi rimmuarkami, sinaludsodna: “Ania ti napiliwmo?”
“Nalaglag-an ti aramid dagiti addaan ammo. Narigat ti aramid dagiti awanan ammo,” kinunak.
“Natademka! Kasta ti kunak. Ita, matmatam ‘ta bagim ket kitaem dagiti mangmangged. Ania ti makitam? Kitaem ni Jun, sa ni uncle-mo; sa matmatannak. Ania ti nagdudumaantayo? Ania ti pagdudumaan ti akmen dagiti kayo a limmabas iti pagragadian? Ania ti pagdudumaan ti pategda?”
Maawatak ket makapungtotak. Ngem nagulimekak; nalagipko ni nanang ken ti imbagana idi agrubuatak: “Agpaliiwka, agpanunotka.”
“Adda iti klase, lolo, ti pakaaramatan ken pategda.”
Tinaliawna ti kasinsinko. “Aniat’ makunam, Jun, iti sungbat ni Romeo?”
“Superior, lolo, superior!’
Pimgaak ti lakay. “Romeo, namnamaek a maawatannak. Umaykanto idiay opisina no malem.”
Iti opisinana: “Naawatannak met laeng, Romeo?”
“Wen, lolo.”
“Nasken. Talaga a kasta ti biag, apok. Awatem. Saanka nga agbalin a kas iti daydi amam. Adda imbagana kenka sakbay a natay?”
“Awan, lolo,
“Ngarud, ibagak. Kinagurguranak daydi amam; isu laeng ti Santa Maria a simmiasi. Imbilangna ti bagina a mangmangged— isu a nangnamnamaak ta isut’ kasariritan kadakuada nga agkakabsat. Dimon saludsoden dagiti uulitegmo ta nabakbaknang ken naturturayda pay ngem siakon ita. Di aklonen ‘di amam a nayanak a mannakabalin a mangituray iti tao.” Minatmatannak. “Patiem a nayanak ti mangidaulo kadagiti gagangay a tao?”
“Wen, lolo.”
“Muy bien! Dayta ti gapuna a nayanaktayo a Santa Maria. Dayta ti pakaidumaan ti daratayo ken inyunayunay dagidi appoyo a Kastila a taginayonentayo. Awan ti nababa a dara a Santa Maria! Namulida tapno mangiturayda. Ngem sinalungasing daydi amam. Nagladingitak.”
Nagsardeng; di pay agkirem a nangmatmat kaniak.
“Ngem immayka a ladawan daydi nasukir nga amam… a kanagnagan daydi nengneng nga anakko! Biniagmo ti namnamak a mangsubbot iti pannakapaayko kenkuana. Allangonem, Romeo, daydi amam. Inka agadal iti ganggannaet a daga a kas kadagiti uuliteg ken kakasinsinmo. Mulienka, ket inton agsublika, maysakan a naan-anay a Santa Maria!”
(Maituloyto)
